Sách giáo khoa thống nhất: lợi về quản lí, khó về cung ứng
Sách giáo khoa thống nhất là một bộ sách chuẩn được cơ quan quản lí lựa chọn và áp dụng trên toàn quốc, nhằm bảo đảm thống nhất nội dung, tạo nền tảng cho chính sách cung ứng sách miễn phí như một phần của an sinh xã hội, đồng thời đòi hỏi Nhà nước phải kiểm soát chặt chẽ khâu dự báo nhu cầu, in ấn và phân phối để tránh thiếu sách cục bộ. Điểm mấu chốt của giai đoạn chuyển sang một bộ sách giáo khoa thống nhất không nằm ở chuyện chọn bộ sách nào, mà ở khả năng bảo đảm sách đến tay người học đúng lúc, đúng số lượng. Khi thiếu vài trăm nghìn cuốn trong tổng nhu cầu hơn 240 triệu, hệ thống chỉ lệch một phần nhỏ nhưng lại tạo áp lực lớn cho phụ huynh và học sinh ở những nơi bị thiếu. Vậy, vấn đề không phải "một bộ sách" tốt hay xấu, mà là chuỗi cung ứng có đủ linh hoạt để phục vụ chính sách mới hay không.
Bài học từ mùa thiếu sách: độc quyền và dự báo yếu
Mùa tựu trường vừa qua cho thấy hệ thống sách giáo khoa thống nhất còn vận hành lúng túng. Bộ Giáo dục cho biết số lượng sách còn thiếu chỉ ở mức vài trăm nghìn cuốn trong tổng nhu cầu hơn 240 triệu, tức gần 100% sách đã đến tay người học. Nhưng với phụ huynh ở các điểm thiếu, con số phần trăm nhỏ đó là những ngày chờ đợi căng thẳng. An Giang, chẳng hạn, đã cung ứng hơn 5,93 triệu cuốn nhưng vẫn thiếu 33.441 bản, tương đương khoảng 0,94%, phải bổ sung trong khoảng thời gian từ 20 đến 25/9. Nguyên nhân được chính Bộ trưởng thừa nhận: từ khi chuyển từ ba bộ sách sang một bộ sách giáo khoa thống nhất, nhà xuất bản không còn in dư "thoải mái" mà dự phòng khắt khe, trong khi kế hoạch và dự báo số lượng của địa phương chưa chính xác. Khi một đơn vị Nhà nước nắm độc quyền sách giáo khoa, mỗi sai số dự báo, mỗi chậm trễ đấu thầu in bổ sung đều biến thành điểm nghẽn trên cả hệ thống.
Độc quyền sách giáo khoa: nên giữ hay nên mở?
Tranh luận quanh độc quyền sách giáo khoa không chỉ là câu chuyện kinh tế mà là câu hỏi về mô hình an sinh. Một hướng tiếp cận là giữ nguyên độc quyền cho nhà xuất bản giáo dục, đi kèm yêu cầu dự báo phải rất chính xác và Nhà nước đầu tư mạnh vào cơ sở vật chất, trang thiết bị để nâng năng lực in ấn sách lên mức đáp ứng mọi đỉnh điểm đầu năm học. Hướng còn lại là thừa nhận giới hạn của năng lực in ấn tập trung và cho phép đơn vị chủ trì liên kết với các nhà in khác thông qua đấu thầu minh bạch, vẫn kiểm soát chặt nội dung và số lượng bản in. TS Phan Phương Nam chỉ rõ tâm lí e ngại phá vỡ thế độc quyền vì lo tư nhân chạy theo lợi nhuận, nhưng nếu coi nhà xuất bản giáo dục như "nhạc trưởng" thay vì "người làm mọi việc", thì độc quyền nội dung có thể đi cùng đa dạng hóa năng lực in ấn sách mà không làm biến tướng thị trường.
Nhà nước đặt hàng, sách giáo khoa thành chính sách an sinh
Điểm khác biệt của giai đoạn sắp tới là định hướng coi sách giáo khoa như một chế độ an sinh, không phải hàng hóa thuần túy. Quan điểm được nêu rõ: tiến tới miễn phí sách giáo khoa toàn quốc vào năm 2029, với trách nhiệm Nhà nước cung ứng sách miễn phí cho người học. Khi đã xác định như vậy, việc để thị trường tự in rồi Nhà nước bỏ tiền mua lại là ngược logic chính sách; thay vào đó Nhà nước phải chủ động đặt hàng các nhà xuất bản uy tín in đúng một bộ sách chuẩn. PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng lập luận rằng một đơn vị Nhà nước được giao trọng trách in đúng, in đủ cho nhân dân thì không nên liên kết thương mại, vì sẽ làm lệch bản chất phục vụ an sinh. Về mặt lí thuyết, mô hình này bảo vệ bình đẳng cơ hội học tập, nhưng để thành công, nó đòi hỏi hành chính tinh gọn và năng lực in ấn sách đủ mạnh để đáp ứng nhu cầu tăng, giảm liên tục theo từng địa phương.
Gỡ điểm nghẽn pháp lí, hoàn thiện chuỗi cung ứng cho mục tiêu miễn phí
Muốn tránh cảnh thấp thỏm mỗi mùa nhập học, chuỗi cung ứng sách giáo khoa phải được thiết kế lại từ gốc. TS Phan Phương Nam cho rằng các nút thắt nằm từ khâu dự báo đến rào cản pháp lí, và "khi những rào cản về thủ tục được khơi thông, năng lực dự báo được thực hiện chuẩn xác và khâu in ấn được vận hành linh hoạt qua các đơn vị liên kết dưới sự kiểm soát chặt chẽ, bài toán thiếu sách giáo khoa sẽ được giải quyết tận gốc". Lộ trình đến năm 2029 đã rõ, nhưng từng bước từ cách đặt hàng, cơ chế đấu thầu, đến quyền chủ động của nhà xuất bản giáo dục cần được luật hóa để họ vừa chịu trách nhiệm giải trình cuối cùng, vừa có đủ công cụ tổ chức sản xuất. Nếu làm tốt, độc quyền nội dung đi cùng đa dạng năng lực in ấn sách sẽ giúp thị trường ổn định, phụ huynh và học sinh không còn lo thiếu sách, và mục tiêu cung ứng sách miễn phí trở thành hiện thực chứ không chỉ là khẩu hiệu.
