Cải cách đại học Việt Nam: Từ mở rộng quy mô sang chọn lọc tinh hoa
Cải cách đại học Việt Nam là một chiến lược quốc gia nhằm tái cấu trúc hệ thống giáo dục đại học bằng cách giảm tối thiểu 20% số cơ sở công lập, sáp nhập hoặc giải thể những trường không đạt chuẩn, đồng thời tập trung nguồn lực cho khoảng 30 cơ sở trọng điểm và phát triển 3–5 đại học tinh hoa theo mô hình đại học nghiên cứu đẳng cấp thế giới để nâng chất lượng đào tạo, nghiên cứu và năng lực cạnh tranh quốc gia. Điểm mấu chốt của chiến lược mới là dám thừa nhận hệ thống đang phân tán, chất lượng không đồng đều, rồi lựa chọn con đường khó: cắt giảm, sắp xếp lại, chấp nhận va chạm để đổi lấy bước nâng chất lượng giáo dục đại học. Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đã ký Quyết định số 1810 phê duyệt Chiến lược phát triển giáo dục đại học giai đoạn 2026–2035, tầm nhìn đến năm 2045, đặt giáo dục đại học vào vai “hạ tầng tri thức chiến lược quốc gia” và một trụ cột của hệ thống đổi mới sáng tạo. Theo định hướng mới, hệ thống sẽ chuyển từ phát triển chủ yếu theo quy mô sang chú trọng chất lượng, hiệu quả và mức độ đóng góp. Điều này đồng nghĩa với việc những trường tồn tại dựa vào chỉ tiêu tuyển sinh, bằng cấp giấy tờ nhưng đóng góp thấp cho xã hội sẽ khó có đất sống trong giai đoạn cải cách đại học Việt Nam.
Giảm 20% trường công lập và làn sóng sáp nhập trường đại học
Mục tiêu gây tranh luận nhất trong chiến lược là yêu cầu đến năm 2035 phải giảm tối thiểu 20% số cơ sở giáo dục đại học công lập so với năm 2025. Đây không phải là cắt giảm cơ học, mà là lời cảnh báo cho những trường hoạt động dưới chuẩn, tuyển sinh cầm chừng, cơ sở vật chất yếu, đội ngũ thiếu năng lực và gần như không có nghiên cứu. Các cơ sở không đạt chuẩn sẽ bị sáp nhập hoặc giải thể; một số viện nghiên cứu chuyên ngành sẽ được sáp nhập vào các cơ sở đại học mạnh trên địa bàn. Việc sáp nhập trường đại học chắc chắn làm nhiều bên lo lắng: cán bộ, giảng viên, sinh viên ở những trường yếu sẽ đối mặt với thay đổi lớn. Nhưng nếu nhìn thẳng vào thực tế, giữ lại một mạng lưới cồng kềnh, phân tán chỉ để bảo toàn “thương hiệu” trên giấy là đi ngược mục tiêu chất lượng giáo dục đại học. Theo tôi, giảm trường công lập là điều bắt buộc nếu chúng ta muốn chấm dứt tình trạng mỗi tỉnh, mỗi ngành đều có đại học nhưng không phải nơi nào cũng đào tạo ra được nhân lực đủ dùng. Câu hỏi giờ không phải “giảm hay không giảm”, mà là giảm thế nào để người học không trở thành nạn nhân của cải cách.
Tập trung 30 cơ sở trọng điểm: Ít nhưng phải mạnh
Thay vì chia nhỏ ngân sách cho hàng trăm trường, chiến lược định hướng tập trung nguồn lực cho khoảng 30 cơ sở giáo dục đại học trọng điểm được lựa chọn theo ngành, lĩnh vực và vùng. Trong đó, từ 3 đến 5 cơ sở sẽ được phát triển thành đại học tinh hoa theo mô hình đại học nghiên cứu đẳng cấp thế giới. Theo kế hoạch, danh sách 30 cơ sở trọng điểm và 3–5 đại học định hướng tinh hoa phải được phê duyệt trong tháng 12–2026, kèm theo nhiệm vụ, chỉ tiêu và đề án cam kết riêng cho từng cơ sở. Điều này cho thấy Nhà nước không chỉ muốn xếp hạng hành chính, mà buộc các trường trọng điểm phải chứng minh năng lực và chịu trách nhiệm về kết quả. Đến năm 2035, Việt Nam đặt mục tiêu 100% cơ sở giáo dục đại học đạt chuẩn; tỷ lệ học đại học trong nhóm dân số 18–22 tuổi đạt 45%; người học sau đại học chiếm 15%; người học STEM đạt 40% quy mô ở mỗi trình độ; và 90% người tốt nghiệp có việc làm phù hợp trong vòng 12 tháng. Những chỉ số này, nếu thực hiện đúng, sẽ biến 30 cơ sở trọng điểm thành xương sống của thị trường nhân lực trình độ cao chứ không chỉ là những biển tên đẹp.
Đại học tinh hoa: Tham vọng toàn cầu hay cuộc chơi trong nước?
Khái niệm “đại học tinh hoa” không chỉ là danh xưng. Các trường này được định hướng đi theo mô hình đại học nghiên cứu đẳng cấp thế giới, làm nòng cốt cho nhiệm vụ quốc gia, ngành và vùng. Muốn trở thành đại học tinh hoa, cơ sở phải sở hữu đội ngũ giảng viên và nhà khoa học mạnh, hạ tầng nghiên cứu hiện đại và khả năng kết nối với doanh nghiệp, các đại học uy tín quốc tế. Chiến lược xác định không thể nâng cao chất lượng giáo dục đại học nếu tiếp tục đầu tư nhỏ lẻ, phân tán hoặc chỉ chú trọng giảng đường. Giai đoạn tới, Việt Nam định hướng phát triển 20–25 trung tâm nghiên cứu xuất sắc cấp quốc gia và 10 trung tâm nghiên cứu xuất sắc cấp quốc tế, với nòng cốt là các phòng thí nghiệm trọng điểm, hạ tầng số và trung tâm tính toán hiệu năng cao. Theo tôi, nếu đại học tinh hoa chỉ dừng ở việc nâng cấp vài trường hiện có, gắn thêm nhãn “tinh hoa” mà không thay đổi cách quản trị, cơ chế tài chính và không thu hút được khoảng 5.000 giảng viên, nhà khoa học, chuyên gia quốc tế như chiến lược đặt ra, thì tham vọng này sẽ bị rút gọn thành một cuộc chơi danh tiếng trong nước.
Chất lượng giáo dục đại học: Thước đo cuối cùng của mọi cải cách
Mục tiêu lớn nhất của chiến lược cải cách đại học Việt Nam là đưa giáo dục đại học trở thành hạ tầng tri thức chiến lược quốc gia, giữ vai trò nòng cốt trong phát triển nhân lực trình độ cao, bồi dưỡng nhân tài, nghiên cứu khoa học và nâng cao năng lực cạnh tranh của đất nước. Nói cách khác, mọi quyết định về giảm trường công lập, sáp nhập trường đại học hay xây dựng đại học tinh hoa đều phải được đánh giá bằng thước đo chất lượng giáo dục đại học. Chiến lược nhấn mạnh việc chuyển trọng tâm từ quy mô sang chất lượng và hiệu quả, trong đó dữ liệu về nhu cầu nhân lực, việc làm, thu nhập và phản hồi của doanh nghiệp phải trở thành căn cứ để mở ngành, điều chỉnh chương trình và xác định quy mô đào tạo. Những con số về tỷ lệ học đại học, người học STEM, sinh viên có việc làm sau tốt nghiệp chỉ có ý nghĩa nếu được chuyển hóa thành năng lực thực sự của người học và sản phẩm khoa học được dùng trong đời sống. Nếu hệ thống mới làm được điều đó, việc giảm bớt trường công lập, tập trung vào 30 cơ sở trọng điểm và vài đại học tinh hoa sẽ không phải là sự “mất mát” mà là bước chọn lọc cần thiết để Việt Nam có một nền giáo dục đại học ít trường hơn nhưng tốt hơn, hữu dụng hơn cho người học và cho quốc gia.
