Chiến lược tinh gọn hệ thống đại học: tái định nghĩa giáo dục đại học Việt Nam
Chiến lược phát triển giáo dục đại học Việt Nam giai đoạn 2026-2035 là kế hoạch tái thiết toàn diện hệ thống, giảm tối thiểu 20% số cơ sở công lập, đồng thời phân loại và tập trung đầu tư vào khoảng 30 trường trọng điểm, trong đó xây dựng 3-5 đại học tinh hoa theo mô hình nghiên cứu đẳng cấp quốc tế, với mục tiêu chuyển từ phát triển theo quy mô sang phát triển dựa trên chất lượng, hiệu quả và mức độ đóng góp cho xã hội. Điểm quan trọng không phải là bớt đi bao nhiêu trường, mà là thay đổi triết lý: mỗi cơ sở giáo dục đại học phải được nhận diện bằng chất lượng và giá trị đóng góp, không còn bằng quy mô tuyển sinh hay số ngành đào tạo. Khi Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu ký Quyết định 1810 phê duyệt chiến lược này, nhà nước gửi đi thông điệp rõ ràng: giáo dục đại học Việt Nam chỉ có thể cạnh tranh nếu dám từ bỏ tư duy “trường nào cũng là trọng điểm” để chọn một số ít đầu tàu thực sự.
Giảm 1/5 đại học công lập: tái phân bổ nguồn lực, chấp nhận quyết định khó
Việc định hướng giảm tối thiểu 20% số cơ sở giáo dục đại học công lập so với năm 2025 không phải là động thái thu hẹp cơ hội học tập, mà là bước đi buộc phải làm để thoát khỏi tình trạng phân tán nguồn lực, đầu tư dàn đều nhưng hiệu quả thấp. Nếu mọi trường đều nhận một phần ngân sách giống nhau, không mấy ai đủ sức vươn lên nhóm dẫn dắt khu vực. Chiến lược mới chấp nhận một sự thật thường bị né tránh: không phải cơ sở nào cũng nên tồn tại như một trường đại học độc lập. Tinh thần là sắp xếp lại mạng lưới, tập trung nguồn lực cho khoảng 30 cơ sở giáo dục đại học trọng điểm, giao nhiệm vụ rõ ràng gắn với nhu cầu quốc gia, ngành và vùng. Điều này đồng nghĩa một số trường sẽ phải sáp nhập hoặc chuyển đổi chức năng, nhưng đổi lại, hệ thống có thể nuôi dưỡng được những hạt nhân đủ mạnh để kéo mặt bằng chung lên, thay vì giữ một dàn trải dễ hài lòng với mức trung bình.
3-5 đại học tinh hoa: bệ phóng tham vọng cạnh tranh châu Á
Trọng tâm táo bạo nhất trong chiến lược là xây dựng từ 3 đến 5 đại học tinh hoa theo mô hình nghiên cứu đẳng cấp thế giới, đặt tại những cơ sở trọng điểm có thế mạnh về khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược. Đây không chỉ là các trường "top" hơn về thương hiệu, mà phải trở thành hạ tầng tri thức chiến lược, nòng cốt của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Theo chiến lược, đến năm 2035, 100% cơ sở giáo dục đại học phải đạt chuẩn, tỷ lệ học đại học nhóm tuổi 18-22 đạt 45%, người học sau đại học chiếm 15%, người học STEM chiếm 40% ở mỗi trình độ và 90% người tốt nghiệp có việc làm phù hợp trong 12 tháng. Một câu nói đáng trích là: "Chiến lược phát triển giáo dục đại học giai đoạn 2026-2035 được xem là bản đồ phát triển của giáo dục đại học Việt Nam". Nếu vài đại học tinh hoa không đạt tầm khu vực, các chỉ tiêu đẹp trên giấy sẽ khó trở thành lợi thế cạnh tranh thực sự trong cuộc đua tri thức châu Á.
Từ “đào tạo những gì mình có” sang “đào tạo những gì xã hội cần”
Phần tái cấu trúc trường đại học sẽ vô nghĩa nếu chương trình đào tạo tiếp tục chạy theo năng lực nội bộ, không gắn với nhu cầu xã hội. Chiến lược mới nói thẳng: trường đại học phải chuyển từ "đào tạo những gì mình đang có" sang "đào tạo những gì đất nước và xã hội cần". Điều này đánh vào căn bệnh phổ biến – mở ngành chỉ vì có giảng viên, giữ ngành dù không còn thị trường lao động đủ rộng. Chỉ tiêu tuyển sinh được yêu cầu gắn với chất lượng nguồn tuyển, đội ngũ, cơ sở vật chất, nhu cầu nhân lực và khả năng có việc làm sau tốt nghiệp. Dữ liệu về việc làm, thu nhập, phản hồi doanh nghiệp phải trở thành căn cứ điều chỉnh quy mô và chương trình, chứ không phải những khảo sát hình thức. Quan trọng hơn, thông tin về chất lượng chương trình và việc làm sau tốt nghiệp phải được công khai, kiểm chứng để người học lựa chọn có căn cứ. Nếu thực thi nghiêm, đây sẽ là cú hích lớn, buộc cả hệ thống giáo dục đại học Việt Nam thay đổi thói quen "dạy cho xong" sang trách nhiệm "dạy để làm được".
Kết luận: Tinh gọn để mạnh lên hay thu hẹp cơ hội?
Nhìn bề nổi, câu chuyện giảm 20% số đại học công lập dễ bị hiểu là thu hẹp cơ hội học tập. Nhưng nếu xem giáo dục đại học là hạ tầng tri thức chiến lược, lựa chọn tinh gọn lại mạng lưới, tập trung nuôi dưỡng một số ít đại học tinh hoa 2035 là quyết định dũng cảm hơn là mạo hiểm. Không nước nào vươn lên bằng một hệ thống đông nhưng yếu. Thách thức lớn nằm ở chỗ thực thi: sắp xếp lại các trường, phân vai rõ giáo dục đại học đại chúng – cơ sở trọng điểm – đại học tinh hoa, đồng thời giữ được công bằng tiếp cận cho người học. Nếu nhà nước kiên trì đầu tư theo sứ mạng và chất lượng đầu ra, doanh nghiệp tham gia đặt hàng nhân lực, và người học buộc trường phải minh bạch bằng lựa chọn của mình, chiến lược này sẽ không chỉ là một văn bản định hướng. Nó có thể trở thành bước ngoặt, biến giáo dục đại học Việt Nam từ "đi sau cải tiến" thành "đi cùng, thậm chí đi trước" trong một số lĩnh vực.
