Tái cấu trúc để dồn lực: Từ nhiều trường nhỏ đến vài đại học tinh hoa
Chiến lược phát triển giáo dục đại học giai đoạn 2026-2035 là kế hoạch cải cách giáo dục đại học quy mô lớn, trong đó Nhà nước chủ động giảm tối thiểu 20% số cơ sở đại học công lập, đồng thời tập trung đầu tư cho khoảng 30 trường trọng điểm và xây dựng 3-5 đại học tinh hoa Việt Nam theo mô hình đại học nghiên cứu đẳng cấp khu vực và thế giới.
Điểm mấu chốt: Việt Nam chấp nhận ít trường công hơn để đổi lấy một hệ thống tinh gọn, có chất lượng giáo dục cao và khả năng cạnh tranh quốc tế tốt hơn. Quyết định số 1810 do Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu ký đã phê duyệt Chiến lược phát triển giáo dục đại học 2026-2035, tầm nhìn đến 2045. Đây không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật, mà là lựa chọn chính trị rõ ràng: chấm dứt tư duy “mở trường cho đủ” và chuyển sang “đầu tư có chọn lọc” gắn với sứ mạng và sản phẩm đầu ra.
Cải cách giáo dục đại học: Chấp nhận bỏ bớt để nâng chất lượng
Chiến lược lần này đánh dấu một bước ngoặt trong cải cách giáo dục đại học: chuyển từ phát triển chủ yếu theo quy mô sang chú trọng chất lượng, hiệu quả và mức độ đóng góp. Nói thẳng, nhiều trường đại học công lập tồn tại nhưng đóng góp mờ nhạt; nếu tiếp tục dàn hàng ngang nhận ngân sách, Việt Nam khó có đại học tinh hoa thực sự. Việc giảm tối thiểu 20% số cơ sở giáo dục đại học công lập so với 2025 là tín hiệu rằng Nhà nước sẵn sàng đóng lại những mô hình kém hiệu quả để tập trung nguồn lực cho các cơ sở có năng lực vươn lên.
Theo Chiến lược, đến 2035, 100% cơ sở giáo dục đại học phải đạt chuẩn, tỷ lệ học đại học ở nhóm 18-22 tuổi đạt 45%, học sau đại học chiếm 15%, người học STEM đạt 40% ở mỗi trình độ, và 90% người tốt nghiệp có việc làm phù hợp trong vòng 12 tháng. Đây là các chỉ tiêu buộc hệ thống phải đặt chất lượng đầu ra làm thước đo duy nhất có ý nghĩa với người học và thị trường lao động.
Đại học tinh hoa Việt Nam cần một “hợp đồng mới” với Nhà nước và doanh nghiệp
Không thể có đại học tinh hoa Việt Nam nếu vẫn duy trì cách đầu tư rải đều, quản lý nặng thủ tục và siết chặt mọi quyết định học thuật từ cơ quan chủ quản. Chiến lược mới khẳng định Nhà nước sẽ đầu tư theo sứ mạng, chất lượng và hiệu quả; cơ sở giáo dục phải phát triển bằng năng lực thực và chịu trách nhiệm về kết quả. Đồng thời, khoảng 30 cơ sở trọng điểm sẽ được chọn, trong đó 3-5 trường được phát triển thành đại học tinh hoa theo mô hình đại học nghiên cứu đẳng cấp thế giới.
Quan điểm được nêu rất rõ: Nhà nước phải đầu tư chiến lược; các trường được trao quyền tự chủ đại học công lập đi kèm trách nhiệm; nhà khoa học cần không gian sáng tạo để nghiên cứu và chuyển giao. Chỉ khi ba trụ cột này gặp nhau, Việt Nam mới có thể hình thành các trường và trung tâm nghiên cứu đủ sức cạnh tranh ở tầm khu vực và quốc tế. Nói cách khác, tự chủ không phải để Nhà nước “buông”, mà để Nhà nước đầu tư thông minh hơn, có chọn lọc hơn.
Tác động lên sinh viên và nhà quản lý: Cuộc sàng lọc sẽ rất gắt
Với sinh viên, giai đoạn tới sẽ bớt “dễ dãi” nhưng nhiều cơ hội hơn. Trong tuyển sinh, mục tiêu không còn là tuyển đủ chỉ tiêu mà phải tuyển đúng người học, phù hợp năng lực đào tạo của trường. Trong đào tạo, các trường được yêu cầu chuyển từ “đào tạo những gì mình đang có” sang đào tạo những gì đất nước và xã hội cần. Chất lượng giáo dục cao sẽ được đo bằng năng lực sinh viên, việc làm sau tốt nghiệp, kết quả nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và mức đóng góp cho ngành, địa phương và quốc gia.
Với nhà quản lý đại học công lập, tự chủ sẽ không còn là khẩu hiệu an toàn. Một trường sẽ khó cạnh tranh quốc tế nếu thiếu tự chủ về học thuật, tổ chức, nhân sự và sử dụng nguồn lực. Điều này đồng nghĩa: trường yếu sẽ bị đào thải hoặc sáp nhập; trường mạnh phải chứng minh được hiệu quả nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và gắn kết với doanh nghiệp. Hệ thống xếp nhóm – đại học đại chúng, trường trọng điểm, đại học tinh hoa – là lời nhắc rằng mỗi loại hình có sứ mạng rõ ràng chứ không phải vị trí hành chính.
Đích đến 2035: Ít trường hơn, nhiều tri thức hơn – nhưng cần kiên định
Vì sao phải làm điều này bây giờ? Chiến lược 2026-2035 được thiết kế để cụ thể hóa định hướng đột phá về giáo dục – đào tạo trong Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị, coi đại học là hạ tầng tri thức chiến lược và một trụ cột của hệ thống đổi mới sáng tạo. Mục tiêu là xây dựng hệ thống có khả năng thích ứng với thời đại số và trí tuệ nhân tạo, đồng thời hình thành 20-25 trung tâm nghiên cứu xuất sắc cấp quốc gia và 10 trung tâm cấp quốc tế trong giai đoạn tới.
Nếu thực thi nửa vời, nguy cơ lớn nhất là chúng ta vừa mất 1/5 số trường công, vừa không tạo nổi đại học tinh hoa. Để tránh kịch bản đó, cần một “hợp đồng mới” giữa Nhà nước, doanh nghiệp và trường đại học, trong đó quyền tự chủ gắn chặt với trách nhiệm giải trình và chuẩn chất lượng rõ ràng. Ít trường hơn không quan trọng bằng nhiều tri thức hơn, nhiều công trình nghiên cứu hơn và nhiều thế hệ sinh viên đủ sức cạnh tranh trong khu vực – đó mới là thước đo cuối cùng của cải cách giáo dục đại học.
