Tín ngưỡng thờ Mẫu: di sản phi vật thể sống trong đời sống người Việt
Tín ngưỡng thờ Mẫu là một di sản văn hóa phi vật thể gắn với hệ thống nghi lễ, hát chầu văn, tri thức dân gian và thực hành tâm linh, được cộng đồng người Việt duy trì, trao truyền qua nhiều thế hệ, phản ánh bản sắc, thế giới quan và nhu cầu tìm chỗ dựa tinh thần trong đời sống hiện đại.
Điểm đáng nói trong sự kiện mới đây không phải chỉ là một buổi lễ trang trọng, mà là việc UNESCO tại Việt Nam trực tiếp trao bằng khen cho 41 nghệ nhân và người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Hình ảnh Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Wallace Baker trao bằng khen cho Nghệ nhân ưu tú Trần Thị Huệ là một thông điệp rõ ràng: UNESCO di sản phi vật thể không phải là danh hiệu treo trên tường, mà là sự ghi nhận những con người cụ thể đang giữ lửa di sản.
Việc vinh danh này diễn ra đúng dịp kỷ niệm 10 năm di sản được ghi danh, là lúc nhìn lại cả một chặng đường bảo tồn di sản văn hóa, đồng thời tri ân những đóng góp bền bỉ của cộng đồng trong duy trì và trao truyền các giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ. Đó là lời nhắc rằng bảo tồn di sản Việt Nam không thể tách rời khỏi những người đang ngày ngày hành lễ, hát văn, dạy nghề và truyền đạo lý.
Từ Công ước 2003 đến thực hành tại Phủ Dầy: thể chế gặp gỡ cộng đồng
Khi UNESCO thông qua Công ước về Bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể tại kỳ họp lần thứ 32 ở Paris, đó là một bước ngoặt trong cách thế giới nhìn nhận những thực hành văn hóa sống. Công ước này đặt trọng tâm vào việc bảo vệ sức sống của di sản, tôn trọng cộng đồng nắm giữ di sản, nâng cao nhận thức xã hội và thúc đẩy hợp tác quốc tế. Việt Nam gia nhập Công ước năm 2005, qua đó củng cố nền tảng pháp lý và hợp tác quốc tế cho bảo tồn di sản.
Điều đáng chú ý là tinh thần thể chế đó đã được “hạ cánh” xuống một không gian rất cụ thể: Phủ Dầy, nơi diễn ra lễ trao bằng khen cho 41 nghệ nhân tín ngưỡng thờ Mẫu. Tại đây, khung khái niệm di sản văn hóa phi vật thể – bao gồm truyền khẩu, nghệ thuật trình diễn, tập quán xã hội, nghi lễ, lễ hội, tri thức về tự nhiên và nghề thủ công truyền thống – không còn là những dòng chữ trong văn bản quốc tế, mà hiện diện trong tiếng trống, điệu hát chầu văn, bộ trang phục hầu đồng, và cả những câu chuyện truyền dạy cho lớp trẻ.
Theo ông Jonathan Wallace Baker, thông qua việc thực hành nghi lễ, trình diễn hát chầu văn, truyền dạy tri thức và kỹ năng, cộng đồng góp phần gìn giữ một truyền thống tâm linh phong phú, gắn bó với bản sắc văn hóa và đời sống của người Việt. Nói cách khác, Công ước 2003 chỉ có ý nghĩa khi gặp được những cộng đồng như các thanh đồng, cung văn, nghệ nhân truyền thống đang âm thầm giữ di sản trong từng buổi lễ, từng mùa hội.
Nghệ nhân là trung tâm: di sản không sống trong kho lưu trữ
Việc ghi nhận 41 nghệ nhân, người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ là một nghi thức tôn vinh, mà là sự khẳng định vai trò trung tâm của cộng đồng trong bảo vệ di sản. Khi Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam trực tiếp trao bằng khen cho Nghệ nhân ưu tú Trần Thị Huệ, ông đã nhấn mạnh rằng bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể không chỉ là lưu giữ những giá trị của quá khứ, mà còn phải bảo đảm các tri thức, thực hành và biểu đạt văn hóa tiếp tục có ý nghĩa trong đời sống hiện tại, được trao truyền cho thế hệ tương lai.
Trong 10 năm qua, công tác bảo vệ tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được duy trì thông qua thực hành nghi lễ, gìn giữ hát chầu văn, trang phục, âm nhạc, tri thức dân gian và các phong tục gắn với đời sống cộng đồng. Những hoạt động này góp phần duy trì tính liên tục của di sản, đồng thời tạo cơ hội để các thế hệ tiếp nối hiểu biết và thực hành những giá trị văn hóa được trao truyền. Nói thẳng, nếu không có những nghệ nhân truyền thống, mọi chiến lược bảo tồn di sản Việt Nam sẽ chỉ dừng lại ở khẩu hiệu.
UNESCO cũng ghi nhận vai trò của Hội Bảo vệ và Phát huy di sản “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” tỉnh Ninh Bình trong kết nối cộng đồng thực hành, chia sẻ kinh nghiệm và nâng cao nhận thức về trách nhiệm bảo vệ di sản. Đây là minh chứng cho thấy khi cộng đồng tự tổ chức, tự ý thức về di sản văn hóa của mình, họ không chỉ giữ gìn một tín ngưỡng, mà còn tạo nên một nguồn lực văn hóa vùng, góp phần định hình bản sắc và sức hút của địa phương.
Di sản, bản sắc và câu chuyện phát triển: từ nghèo đa chiều đến nguồn lực văn hóa
Câu chuyện UNESCO di sản phi vật thể không thể tách rời bối cảnh rộng hơn của phát triển bền vững. Ngày 17.10 hằng năm được chọn là Ngày Quốc tế xóa nghèo, với ước tính khoảng 1,1 tỉ người trên thế giới đang sống trong tình trạng nghèo đa chiều nghiêm trọng. Ở Việt Nam, tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 9,88% năm 2015 xuống còn 1,93% năm 2024, nhờ những chương trình như cuộc vận động “Ngày Vì người nghèo” tập trung hỗ trợ nhà ở, sinh kế và tạo điều kiện để người nghèo vươn lên.
Công ước về Bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể được thông qua ngày 17.10.2003 không phải ngẫu nhiên lại gắn với Ngày Quốc tế xóa nghèo. Công ước này tạo nền tảng quan trọng cho việc gắn bảo tồn với giáo dục, phát triển cộng đồng và du lịch có trách nhiệm. Khi tín ngưỡng thờ Mẫu được bảo tồn đúng cách, nó không chỉ củng cố bản sắc văn hóa mà còn có thể trở thành nguồn lực phát triển địa phương – từ các lễ hội, không gian tín ngưỡng đến các nghề thủ công truyền thống liên quan.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn di sản như “mỏ vàng du lịch”, chúng ta sẽ đánh mất linh hồn của nó. Bảo tồn di sản Việt Nam phải đặt cộng đồng lên trước lợi ích kinh tế, bởi chính cộng đồng mới hiểu đâu là giới hạn giữa phát huy và thương mại hóa. Di sản văn hóa phi vật thể, nếu được tôn trọng và trao quyền cho cộng đồng, sẽ giúp củng cố niềm tự hào, tăng gắn kết xã hội và tạo nên một nền tảng tinh thần vững chắc cho phát triển.
Tương lai của tín ngưỡng thờ Mẫu: trách nhiệm thế hệ trẻ và những việc cần làm ngay
Sau 10 năm được UNESCO ghi danh, việc bảo đảm di sản tiếp tục hiện diện trong sinh hoạt tín ngưỡng, được cộng đồng thực hành và trao truyền qua các thế hệ vẫn là yếu tố then chốt để gìn giữ sức sống lâu dài của di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam. Điều này không thể phó mặc cho vài cá nhân hay một vài cơ quan quản lý; đó là trách nhiệm chung, trong đó thế hệ trẻ phải được đặt ở trung tâm.
Các bên liên quan cần tăng cường phối hợp, tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận những giá trị văn hóa, tâm linh của tín ngưỡng thờ Mẫu, đồng thời bảo đảm hoạt động thực hành tôn trọng truyền thống và sự đa dạng của cộng đồng chủ thể. Đây cũng là dịp nhấn mạnh trách nhiệm duy trì các thực hành văn hóa phù hợp với truyền thống, tăng cường truyền dạy cho thế hệ trẻ và phát huy những giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống đương đại.
Nhìn rộng hơn, chủ đề “Nhà ở an toàn cho tất cả” trong hoạt động kỷ niệm Ngày Quốc tế xóa nghèo năm 2026 cho thấy thế giới đang nhấn mạnh mối liên hệ giữa điều kiện sống và phẩm giá con người. Di sản văn hóa cũng là một “ngôi nhà tinh thần” cần được bảo đảm an toàn. Nếu chúng ta muốn một xã hội không chỉ bớt nghèo về vật chất mà còn giàu về bản sắc, thì việc tôn trọng, bảo vệ và trao truyền tín ngưỡng thờ Mẫu – cùng các di sản phi vật thể khác – phải được coi là phần không thể thiếu trong chiến lược phát triển.
