Từ “công xưởng điện tử” đến điểm đến chiến lược trong chuỗi cung ứng chip
Việt Nam đang nổi lên như một điểm đến chiến lược trong chuỗi cung ứng chip toàn cầu, khi các tập đoàn Mỹ coi đây là mắt xích trung và hạ nguồn quan trọng, kết hợp lợi thế chi phí lao động cạnh tranh, nền tảng công nghiệp điện tử sẵn có, nguồn nhân lực kỹ thuật trẻ và vị trí địa lý thuận lợi tại Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương để đa dạng hóa mạng lưới sản xuất bán dẫn và giảm phụ thuộc vào một vài quốc gia. Điểm mấu chốt là: nếu tiếp tục nghĩ mình chỉ là “công xưởng giá rẻ”, Việt Nam sẽ bỏ lỡ cơ hội nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị bán dẫn. Mỹ không tìm kiếm một nơi làm thuê, mà đang xây dựng mạng lưới đối tác đáng tin cậy chia sẻ giá trị về minh bạch, an ninh chuỗi cung ứng và hợp tác công nghệ. Trong bối cảnh chiến lược bán dẫn trở thành trục trung tâm của cạnh tranh công nghệ và địa chính trị giữa các nền kinh tế lớn, Việt Nam phải chủ động xác định mình muốn đứng ở đâu, thay vì chỉ “đón” dòng vốn đầu tư công nghệ Mỹ.
Vì sao Mỹ chọn Việt Nam cho chiến lược bán dẫn mới?
Mỹ chọn Việt Nam tham gia Chương trình International Technology Security and Innovation (ITSI) không phải vì ngẫu nhiên, mà vì tính toán địa kinh tế lẫn địa chính trị rất rõ ràng. Sau đại dịch COVID-19 và cùng với những căng thẳng địa chính trị, Mỹ nhận thấy rủi ro trong việc phụ thuộc quá nhiều vào một số ít quốc gia trong chuỗi cung ứng bán dẫn. Thay vì hồi hương toàn bộ sản xuất, chiến lược bán dẫn của Mỹ là thiết kế lại mạng lưới đối tác tin cậy, giảm tập trung chuỗi cung ứng và gắn bán dẫn với an ninh kinh tế. Ở chiều chính sách, Đạo luật CHIPS and Science Act năm 2022 đánh dấu sự thay đổi quan trọng trong chính sách công nghiệp bán dẫn của Mỹ. Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn đang trở thành một trục trung tâm của cạnh tranh công nghệ và địa chính trị giữa các nền kinh tế lớn, với Mỹ và các đối tác châu Á giữ vai trò dẫn dắt. Trong bức tranh đó, Việt Nam được xem là nơi phù hợp cho khâu lắp ráp, kiểm định, đóng gói và thiết kế vi mạch, giúp giảm mức độ tập trung của chuỗi cung ứng toàn cầu.
Lợi thế riêng của Việt Nam: không chỉ là chi phí rẻ
Nhiều người nhìn bán dẫn Việt Nam Mỹ qua lăng kính chi phí nhân công thấp, nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì đánh giá thấp tiềm năng của Việt Nam. Thứ ba, Việt Nam là một trong những điểm đến hấp dẫn nhất nhờ chi phí lao động cạnh tranh, môi trường chính trị ổn định, vị trí địa lý thuận lợi và mạng lưới hiệp định thương mại tự do rộng khắp. Quan trọng hơn, Việt Nam đã có nền tảng công nghiệp bán dẫn và điện tử tương đối vững, với các cơ sở lắp ráp – kiểm định lớn và trung tâm thiết kế vi mạch của nhiều tập đoàn Mỹ. Ở chiều chính sách trong nước, Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn 2050, cùng các chính sách mới về nhân lực và đất hiếm cho thấy Việt Nam đã xác định được những lợi thế và “điểm tựa” quan trọng để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn, gồm chip chuyên dụng gắn với thị trường nội địa, nguồn nhân lực kỹ thuật, tài nguyên đất hiếm và liên kết ngày càng chặt chẽ với Mỹ trong chuỗi cung ứng. Nếu biết tập trung vào chip chuyên dụng thay vì chạy đua fab tiên tiến, Việt Nam có thể tạo dấu ấn riêng thay vì cạnh tranh trực diện với những cường quốc đã đi trước hàng chục năm.
Cơ hội mở rộng vai trò trong chuỗi cung ứng chip – và những rủi ro dễ bị bỏ qua
Xét vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng chip, sự dịch chuyển địa chính trị và nhu cầu đa dạng hóa chuỗi cung ứng của Mỹ đang tạo lực đẩy rõ rệt cho ngành bán dẫn Việt Nam, giúp Việt Nam dần chuyển từ vai trò “công xưởng điện tử” sang mắt xích trung, hạ nguồn trong hệ sinh thái bán dẫn toàn cầu. Tóm lại, việc Mỹ lựa chọn Việt Nam tham gia chương trình ITSI phản ánh một chiến lược hợp tác dài hạn dựa trên lợi ích bổ sung của cả hai quốc gia. Theo một số phân tích, trong kịch bản thuận lợi, nếu dòng vốn FDI duy trì ổn định, hạ tầng kỹ thuật được nâng cấp và chính sách thương mại ít biến động, thị phần đóng gói và kiểm thử của Việt Nam có thể tăng từ khoảng 1% hiện nay lên 8-9% vào năm 2030. Nhưng cơ hội luôn đi cùng rủi ro. Kinh nghiệm triển khai chiến lược bán dẫn của Mỹ cho thấy ngay cả các siêu nhà máy trong nước vẫn đối mặt chậm tiến độ do bài toán nhân lực kỹ thuật, hạ tầng đóng gói tiên tiến và hạn chế tổ chức mà ưu đãi tài chính không thể giải quyết nhanh. Đây là cảnh báo thẳng thắn cho Việt Nam: nếu chạy theo số lượng fab mà không chuẩn bị nhân lực, hạ tầng và thể chế, rủi ro chậm tiến độ và lãng phí nguồn lực là rất lớn.
Việt Nam cần một chiến lược bán dẫn chọn lọc, không phải ưu đãi dàn hàng ngang
Câu hỏi quan trọng không còn là “Việt Nam có nên tham gia chuỗi cung ứng chip hay không?”, mà là “tham gia như thế nào để có lợi thế lâu dài?”. Việc đối chiếu kinh nghiệm Mỹ với bối cảnh Việt Nam cho thấy nếu muốn tham gia nghiêm túc vào chuỗi giá trị bán dẫn, Việt Nam phải chuyển từ cách tiếp cận “ưu đãi rộng, dàn đều” sang một chiến lược tập trung vào 4 trục chính. Tuy nhiên, những lợi thế này chỉ có thể chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh thực sự nếu Việt Nam xử lý hiệu quả 4 nhóm chính sách then chốt: ưu đãi dựa trên chi phí, hạ tầng điện ổn định và sạch, chương trình đào tạo nhân lực gắn với chính sách thu hút và giữ chân nhân tài, và sử dụng đất hiếm như đòn bẩy đàm phán gắn với chuẩn môi trường. Nếu năng lực trong nước chưa theo kịp, Việt Nam cần điều chỉnh lộ trình phát triển bán dẫn theo hướng giảm mục tiêu về số lượng, tăng trọng tâm vào chất lượng thực thi, thay vì tiếp tục mở rộng danh mục mục tiêu. Nói cách khác, chiến lược bán dẫn không thể là danh sách khẩu hiệu, mà phải là lựa chọn dứt khoát về vị trí trong chuỗi cung ứng, gắn với các cam kết cụ thể về nhân lực, năng lượng và chuẩn môi trường. Đây là thời điểm để Việt Nam bước ra khỏi tâm thế “đón đầu tư” sang tâm thế “đồng thiết kế” chuỗi cung ứng bán dẫn cùng Mỹ.
