Thời gian là não: vì sao phải nhận biết đột quỵ sớm?
Đột quỵ là tình trạng một vùng não bị ngưng hoặc giảm dòng máu nuôi đột ngột, khiến tế bào não thiếu oxy và chết dần từng phút, nên mỗi giây chậm trễ trong nhận biết và xử trí sẽ làm tăng nguy cơ tử vong và để lại di chứng nặng nề suốt đời cho người bệnh.
Thông điệp ngắn gọn nhưng cần khắc cốt: đột quỵ diễn tiến trong vài phút, không phải vài ngày, và “thời gian chính là não bộ” như các bác sĩ thần kinh mạch máu nhấn mạnh. Nhận biết đột quỵ sớm không phải chuyện của riêng bác sĩ; đó là kỹ năng sinh tồn mà bất kỳ gia đình nào cũng cần. Chúng ta thường chờ “xem sao”, hy vọng triệu chứng tự hết. Cách nghĩ này nguy hiểm, vì mỗi phút trôi qua là thêm vùng não bị tổn thương. Thay vì hoang mang hoặc tìm mẹo dân gian, điều đúng đắn là học cách nhận diện dấu hiệu đột quỵ trong vài giây và chuẩn bị sẵn kịch bản 7 bước xử trí đột quỵ khi nó xảy đến.
BE FAST: bộ lọc 6 chữ giúp nhận biết dấu hiệu đột quỵ trong vài giây
Các chuyên gia thần kinh mạch máu gợi ý nguyên tắc BE FAST như một “bài test tại nhà” để nhận biết đột quỵ sớm. Đây không phải mẹo thuộc kiểu truyền miệng, mà là công cụ sàng lọc đã được dùng rộng rãi, đủ đơn giản để bất kỳ người thân nào cũng áp dụng được ngay lập tức.
- B – Balance (Thăng bằng): đột ngột mất thăng bằng, chóng mặt dữ dội, đi loạng choạng, khó phối hợp động tác.
- E – Eyes (Mắt): mờ mắt, nhìn đôi hoặc mất thị lực một/both bên mắt xuất hiện đột ngột.
- F – Face (Mặt): méo xệ một bên, cười hoặc nhe răng thấy lệch rõ rệt.
- A – Arm (Tay): một tay yếu, không nâng lên được hoặc nâng lên rồi nhanh chóng rơi xuống.
- S – Speech (Lời nói): nói ngọng, nói lắp, khó diễn đạt, không hiểu lời người khác hoặc không làm theo yêu cầu đơn giản.
- T – Time (Thời gian): xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào phía trên là phải hành động ngay, không chờ đủ “combo” triệu chứng.
Một sai lầm phổ biến là chờ các dấu hiệu đột quỵ xuất hiện đầy đủ rồi mới đi khám hoặc đợi xem có tự hết không, trong khi chỉ cần một dấu hiệu bất thường đột ngột cũng đã là lời cảnh báo khẩn cấp. Đau đầu dữ dội khác thường, tê yếu một bên cơ thể, lú lẫn, rối loạn ý thức cũng là những dấu hiệu không được bỏ qua.
7 bước xử trí đột quỵ trong gia đình: làm gì và tuyệt đối không làm gì
Khi nghi ngờ đột quỵ, gia đình không có nhiệm vụ “chữa” mà là mua thời gian cho não bằng cách đưa người bệnh đến nơi cấp cứu chuyên sâu nhanh nhất. Mọi hành động chậm trễ hoặc sai lầm, dù xuất phát từ thương yêu, đều có thể cướp mất cơ hội phục hồi.
- Nhận diện nhanh bằng BE FAST, coi bất kỳ dấu hiệu đột ngột nào là tình huống cấp cứu.
- Gọi ngay cấp cứu, thông báo nghi đột quỵ, mô tả rõ thời điểm bắt đầu triệu chứng.
- Đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn, nới lỏng quần áo, theo dõi thở và ý thức, không để tụt lưỡi.
- Tuyệt đối không cho uống ăn, không cho uống thuốc hạ huyết áp, không tự cho aspirin hay thuốc nào khác vì có thể là đột quỵ xuất huyết, việc tự dùng thuốc có thể làm chảy máu nặng thêm.
- Không tự lái xe nếu người nhà mất ý thức hoặc liệt nặng; ưu tiên xe cấp cứu có trang thiết bị.
- Chuẩn bị hồ sơ bệnh, danh sách thuốc đang dùng, bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường, rung nhĩ… để cung cấp ngay cho bác sĩ.
- Giữ bình tĩnh, không tranh thủ châm cứu, giác hơi, cạo gió hay gọi thầy lang; mọi phương án ngoài bệnh viện lúc này đều là lãng phí thời gian vàng.
Các bác sĩ cảnh báo rõ: nếu không thực hiện các xét nghiệm chẩn đoán hình ảnh, không thể biết bệnh nhân đang bị đột quỵ nhồi máu hay xuất huyết nên mọi thử điều trị tại nhà đều là đánh cược với tính mạng.
Ai đặc biệt phải cảnh giác và không được lãng phí thời gian vàng?
Đột quỵ ngày càng trẻ hóa và thường là kết quả của quá trình tổn thương mạch máu âm thầm nhiều năm. Những người tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, xơ vữa động mạch, rung nhĩ, bệnh thận mạn, béo phì hoặc có yếu tố di truyền trong gia đình nằm trong nhóm nguy cơ cao. Với những người từng có cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA), bác sĩ có thể kê thuốc giúp giảm đáng kể nguy cơ đột quỵ tái phát, nên càng không được chủ quan.
Trong cấp cứu đột quỵ, các chuyên gia tim mạch nhấn mạnh: nhận diện sớm – cấp cứu sớm – điều trị sớm là chuỗi quyết định để giảm tổn thương não và di chứng. Câu hỏi không phải là “có cần đi bệnh viện không?” mà là “làm thế nào để đến được nơi có khả năng cấp cứu đột quỵ nhanh nhất?”. Thời gian vàng không chỉ là vài giờ đầu để dùng thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp mạch mà còn là từng phút trên đường đến bệnh viện. Gia đình hiểu điều này sẽ không để mất thời gian vào tranh cãi, chần chừ hay tìm cách chữa tại nhà.
Chủ động tầm soát nguy cơ: đừng đợi đột quỵ gõ cửa mới học cách xử trí
Thay vì chờ đến khi cần cấp cứu đột quỵ mới cuống cuồng tìm hiểu, việc chủ động tầm soát nguy cơ từ sớm giúp chúng ta đi trước một bước. Một trung tâm tim mạch do PGS.TS.BS Trương Thanh Hương – Phó Chủ tịch Hội Xơ vữa động mạch Việt Nam – dẫn dắt đang triển khai gói khám tầm soát nguy cơ đột quỵ với cách tiếp cận toàn diện từ tim mạch, chuyển hóa đến não và hệ thống mạch máu.
Gói khám này sử dụng khám nội tim mạch, điện tim, siêu âm Doppler tim, siêu âm Doppler động mạch cảnh, MRI não – mạch máu não và các xét nghiệm chuyên sâu khác để phát hiện hẹp, phình, dị dạng mạch máu hoặc tổn thương não thầm lặng, sau đó bác sĩ tổng hợp, phân tích để xây dựng kế hoạch theo dõi và kiểm soát phù hợp. Gói tầm soát nguy cơ đột quỵ hiện đang được ưu đãi 20% chi phí. Địa chỉ thực hiện: Tầng 7, Tòa C – Bệnh viện Đại học Phenikaa, Tổ 5 Hòe Thị, phường Xuân Phương, Hà Nội; hotline 1900 2262; website https://phenikaamec.com/.
Kết luận thực tế nhất: mỗi gia đình nên coi việc nhận biết dấu hiệu đột quỵ, nắm 7 bước xử trí đột quỵ và chủ động tầm soát nguy cơ là “bộ ba bảo hiểm” cho bộ não. Đột quỵ không báo trước, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể chuẩn bị trước.
