Chuyển đổi số và phát triển xanh: Cuộc tái cấu trúc âm thầm nhưng quyết liệt
Chuyển đổi số hạ tầng và áp dụng tiêu chuẩn phát triển xanh trong thương mại biên mậu là quá trình hiện đại hóa toàn diện các cửa khẩu, hệ thống logistics, cơ chế quản lý và phương thức giao dịch giữa Việt Nam, Lào, Trung Quốc tại khu vực phía Bắc, nhằm giảm chi phí, tăng minh bạch, đáp ứng yêu cầu bền vững và tạo ra một không gian kinh tế cửa khẩu mới, gắn kết chặt chẽ hạ tầng, doanh nghiệp và chuỗi giá trị khu vực. Điểm mấu chốt của thay đổi hiện nay là: số hóa và xanh hóa không còn là khẩu hiệu, mà đang trực tiếp tái thiết lập cấu trúc thương mại biên giới Việt Lào và Trung Quốc. Hội nghị xúc tiến thương mại khu vực miền Bắc diễn ra ngày 18/9/2026 tại Điện Biên, với chủ đề “Chuyển đổi số và Thương mại xanh: Động lực bứt phá giao thương biên mậu Việt Nam - Lào - Trung Quốc”, cho thấy quyết tâm chính trị rõ ràng từ trung ương đến địa phương. Quan điểm đáng chú ý được nhấn mạnh tại hội nghị: “Chuyển đổi số và thương mại xanh không còn là lựa chọn mang tính xu hướng, mà đang trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi của doanh nghiệp và của từng địa phương”. Nhìn từ góc độ doanh nghiệp, đây là lời nhắc thẳng thắn rằng ai chậm thích ứng sẽ bị loại khỏi chuỗi giá trị mới.
Hạ tầng hiện đại: Từ kinh tế hành lang sang kinh tế cửa khẩu tích hợp
Nếu trước đây thương mại biên giới Việt Lào chủ yếu dựa trên giao thương đường bộ manh mún, thì hiện nay chiến lược đang dịch chuyển sang mô hình kinh tế cửa khẩu tích hợp, nơi hạ tầng hiện đại là nền tảng cạnh tranh chứ không phải phần phụ. Điện Biên, với 455 km đường biên tiếp giáp cả Lào và Trung Quốc, đang được định vị lại như một nút trung chuyển quan trọng nhờ hệ thống cửa khẩu quốc tế Tây Trang, Huổi Puốc, Si Pa Phìn và A Pa Chải - Long Phú, cùng với cảng hàng không đã nâng cấp kết nối Hà Nội, TP.HCM. Việc từng bước hoàn thiện tuyến cao tốc Sơn La - Điện Biên - Cửa khẩu Tây Trang và các tuyến kết nối đến cửa khẩu được kỳ vọng giảm khoảng cách, thời gian và chi phí vận chuyển, tạo lực hút đầu tư vào kho bãi, logistics và dịch vụ hỗ trợ xuất nhập khẩu. Một mô hình đáng tham khảo được nêu ra là sự kết hợp “Sân bay Cargo – Cảng biển nước sâu – Cửa khẩu quốc tế” như tại Quảng Trị, giúp giảm 20–30% thời gian luân chuyển và tối ưu 15–20% chi phí vận tải tổng hợp. Thông điệp ở đây khá rõ: không thể nói đến tích hợp khu vực nếu hạ tầng vẫn nghẽn và chi phí logistics biên mậu còn chiếm tới 20–25% giá trị hàng hóa như hiện nay.
Cửa khẩu số, thương mại xanh: Mở luồng thông quan mới cho doanh nghiệp
Cú chuyển quan trọng tiếp theo không nằm trên mặt đường mà nằm trong dữ liệu: xây dựng cửa khẩu số, chuẩn hóa thông tin và đưa tiêu chuẩn xanh vào từng mắt xích chuỗi cung ứng. Với giao thương biên mậu, việc hiện đại hóa logistics cửa khẩu, phát triển cửa khẩu thông minh, áp dụng thương mại điện tử xuyên biên giới và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn đang trở thành điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận “luồng xanh” thay vì bị ách tắc ở khâu kiểm soát chất lượng và nguồn gốc. Hiện thiếu đồng bộ dữ liệu số về kiểm soát chất lượng và xuất xứ đang làm tăng chi phí và rủi ro cho doanh nghiệp biên mậu. Khi các tiêu chuẩn phát triển xanh được đẩy lên thành yêu cầu bắt buộc của thị trường, việc không đáp ứng truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng, giảm phát thải sẽ khiến hàng hóa khó bước qua cửa khẩu dù khoảng cách địa lý rất gần. Đáng chú ý, Điện Biên đã định hướng gắn thương mại biên giới với phát triển vùng nguyên liệu, nâng cao chất lượng sản phẩm, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, chuyển đổi số và thương mại xanh đối với các sản phẩm như cà phê, chè, mắc ca, gạo Điện Biên, cao su và OCOP. Đây là cách tiếp cận đúng: bắt đầu từ chuỗi cung ứng nông sản chủ lực để xây nền cho xuất khẩu bền vững thay vì chỉ tập trung vào khâu thông quan.
Thể chế và chuỗi giá trị: Từ mua–bán ngắn hạn đến hợp tác dài hạn ba bên
Dù hạ tầng và công nghệ có cải thiện, nếu thể chế vẫn bó cứng ở tư duy “giao thương biên mậu là mua–bán nhỏ lẻ”, tiềm năng sẽ tiếp tục bị bỏ phí. Tại hội nghị ở Điện Biên, lãnh đạo các bộ, ngành, địa phương cùng phái đoàn Lào và Trung Quốc đã thẳng thắn chỉ ra những điểm nghẽn thể chế, hạ tầng và cùng định hình một khung hợp tác hành lang kinh tế mới. Một hướng đi được phía Trung Quốc nhấn mạnh là chuyển từ “kinh tế hành lang” sang “kinh tế cửa khẩu” dựa trên liên kết giữa các cặp cửa khẩu Long Phú – A Pa Chải (Việt Nam) và Mường Khang – Lan Tụi (Lào). Về phía Việt Nam, từ nay đến năm 2030, Điện Biên đặt mục tiêu đẩy nhanh các dự án hạ tầng đối ngoại, nâng cấp hạ tầng cửa khẩu, thu hút đầu tư sản xuất hàng hóa tập trung, đẩy mạnh khoa học công nghệ, chuyển đổi số, tăng trưởng xanh và cải thiện môi trường kinh doanh. Kết luận hội nghị, lãnh đạo cơ quan xúc tiến thương mại yêu cầu kết quả phải được cụ thể hóa bằng quan hệ hợp tác sâu hơn: doanh nghiệp ba nước cần chuyển dần từ quan hệ mua–bán đơn thuần sang hợp tác dài hạn trong chuỗi giá trị, tăng trao đổi thông tin thị trường, liên doanh, liên kết sản xuất và phân phối. Đây là bước chuyển mang tính cấu trúc, nếu thực thi nghiêm túc sẽ biến vùng biên từ khu vực cạnh tranh về giá sang không gian hợp tác chuỗi giá trị Đông Nam Á có chiều sâu.
Kết luận: Biên giới phía Bắc chỉ bứt phá khi dám đổi mới đồng thời hạ tầng, dữ liệu và luật chơi
Nhìn tổng thể, thương mại biên giới Việt Lào và Trung Quốc tại khu vực phía Bắc đang đứng trước cơ hội hiếm có: hạ tầng đang được đầu tư, tiêu chuẩn xanh trở thành chuẩn mực mới, chuyển đổi số hạ tầng và cửa khẩu số không còn xa lạ. Tuy nhiên, cơ hội chỉ trở thành kết quả khi ba yếu tố cùng chuyển động: hạ tầng vật chất, hạ tầng số và hạ tầng thể chế. Về phía nhà nước, ưu tiên không chỉ là xây thêm đường, mà phải đồng thời chuẩn hóa dữ liệu, đơn giản hóa thủ tục, tạo khung pháp lý cho kinh tế cửa khẩu tích hợp thương mại – logistics – dịch vụ – sản xuất. Về phía doanh nghiệp, chiến lược không thể dừng ở buôn chuyến, mà phải chủ động tham gia sâu vào vùng nguyên liệu, logistics, thương mại điện tử xuyên biên giới và tiêu chuẩn xanh ngay từ khâu sản xuất. Nếu cả ba bên – cơ quan quản lý, địa phương và doanh nghiệp – cùng đi theo hướng đó, biên giới phía Bắc sẽ không chỉ là nơi xuất khẩu vài lô hàng 22 tấn cà phê như vừa thông quan ở A Pa Chải, mà có thể trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị khu vực, nơi hạ tầng hiện đại, dữ liệu số và luật chơi xanh tạo ra lợi thế cạnh tranh dài hạn.
