Số hóa và thương mại xanh: Định nghĩa lại giao thương khu vực
Chuyển đổi số biên mậu và thương mại xanh là quá trình ứng dụng công nghệ số vào toàn bộ chuỗi giao thương khu vực, đồng thời tích hợp các tiêu chuẩn phát thải thấp, truy xuất nguồn gốc và logistics tiết kiệm năng lượng để hình thành mô hình xuất nhập khẩu thông minh, minh bạch và bền vững cho các nền kinh tế Đông Nam Á. Hội nghị Xúc tiến thương mại, thúc đẩy xuất nhập khẩu khu vực miền Bắc tại Điện Biên với chủ đề “Chuyển đổi số và Thương mại xanh: Động lực bứt phá giao thương biên mậu Việt Nam - Lào - Trung Quốc” đã cho thấy đây không còn là khẩu hiệu mà là chiến lược hành động cụ thể, ưu tiên hiện đại hóa logistics và nâng cao hiệu quả hoạt động cửa khẩu để mở thêm dư địa giao thương khu vực.
Vì sao chuyển đổi số biên mậu trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi
Điểm then chốt của chuyển đổi số biên mậu là dịch chuyển từ mô hình “cửa khẩu giấy tờ” sang “cửa khẩu thông minh”. Giao thương khu vực miền Bắc đang chuyển từ phương thức truyền thống sang logistics cửa khẩu thông minh, thương mại điện tử xuyên biên giới và kinh tế tuần hoàn, khi thương mại quốc tế thay đổi nhanh về cách sản xuất, lưu thông và tiêu dùng. Điều này không chỉ giảm chi phí mà còn quyết định khả năng duy trì vị thế trên thị trường quốc tế trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc. Một phát biểu đáng chú ý là yêu cầu “đẩy mạnh chuyển đổi số trong thương mại biên giới; nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng của hàng hóa xuất khẩu; đồng thời chủ động chuyển đổi xanh và phát triển logistics xanh”, cho thấy công nghệ số và tiêu chuẩn xanh đã gắn chặt như một cặp đôi chiến lược.
Về thực thi, các giải pháp không dừng ở khẩu hiệu. Cửa khẩu thông minh được thiết kế dựa trên kết nối trực tuyến tờ khai hải quan, chứng nhận xuất xứ, kiểm dịch động - thực vật, nhờ đó tối giản thủ tục và giảm tổn thất nông sản ngay tại biên giới. Cùng lúc, việc sử dụng chứng từ điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt và truy xuất nguồn gốc số cho phép doanh nghiệp vừa và nhỏ tiếp cận nền tảng số, đưa nông sản lên sàn thương mại điện tử xuyên biên giới, mở rộng giao thương khu vực với chi phí thấp hơn. Nói cách khác, ai chậm chuyển đổi số biên mậu sẽ bị loại khỏi cuộc chơi, nhất là với các hành lang kinh tế mới đang hình thành giữa Việt Nam, Lào, Trung Quốc và phần còn lại của Đông Bắc Á, ASEAN.
Hiện đại hóa logistics: Từ hành lang vận tải sang kinh tế cửa khẩu và logistics xanh
Hiện đại hóa logistics không phải là chi tiết kỹ thuật mà là điều kiện sống còn để giao thương khu vực cất cánh. Miền Bắc, với vai trò cửa ngõ kết nối các trung tâm sản xuất, tiêu dùng lớn của Việt Nam với Trung Quốc, Lào, ASEAN và Đông Bắc Á, đang hình thành mạng lưới liên kết sản xuất – logistics – thương mại – dịch vụ – cửa khẩu – cảng biển, tạo nền tảng cho các chuỗi cung ứng liên kết và giảm chi phí logistics. Từ phía đối tác, các tham luận nhấn mạnh phát triển logistics xanh Việt Nam - Lào - Trung Quốc, kết nối hạ tầng logistics, kho ngoại quan và vận tải đa phương thức như một ưu tiên chiến lược.
Đáng chú ý, các sáng kiến “hành lang logistics xanh” không chỉ mang tính khẩu hiệu môi trường. Đề xuất tối ưu hóa kết nối tuyến đường sắt Lào - Trung Quốc với hạ tầng, cảng biển Việt Nam, ưu tiên phương tiện dùng điện và năng lượng sạch nhằm cắt giảm chi phí lưu thông và lượng phát thải đã được đưa ra rõ ràng. Về phía địa phương, Điện Biên nghiên cứu bổ sung một cảng cạn phục vụ thông quan hàng hóa xuất nhập khẩu, đồng thời xây dựng Đề án Khu thương mại xuyên biên giới gắn với Cửa khẩu quốc tế Tây Trang, qua đó chuyển dịch từ “kinh tế hành lang, tuyến vận tải” sang “kinh tế cửa khẩu” với logistics, sản xuất và dịch vụ tích hợp. Đây là bước đi cho thấy hiện đại hóa logistics đã trở thành trụ cột của chiến lược giao thương khu vực.
Thương mại xanh: Tấm vé vào các chuỗi cung ứng khu vực
Nếu chuyển đổi số là “hạ tầng mềm” thì thương mại xanh chính là giấy thông hành để hàng hóa Đông Nam Á tiếp cận các chuỗi cung ứng mới. Các nội dung như truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng, phát triển bền vững, giảm phát thải và kinh tế tuần hoàn đang trở thành yêu cầu quan trọng để hàng hóa duy trì chỗ đứng trên thị trường. Ở cấp biên giới, đề xuất xây dựng hành lang logistics xanh và thúc đẩy chuỗi cung ứng carbon thấp, chế biến sâu, nông – lâm nghiệp sinh thái cho thấy tham vọng chuyển dịch sang mô hình thương mại biên giới phát thải thấp, đáp ứng các tiêu chuẩn xanh quốc tế.
Điểm đáng khích lệ là thương mại xanh được gắn trực tiếp với lợi ích thực tế của nông dân và doanh nghiệp nhỏ. Việc công nhận lẫn nhau các tiêu chuẩn xanh như sản phẩm hữu cơ, phát thải carbon thấp kết hợp ứng dụng Blockchain và AI trong truy xuất nguồn gốc giúp nông sản vượt qua rào cản kỹ thuật, tránh phụ thuộc vào thương lái và nâng giá trị trên thị trường khu vực. Đồng thời, ưu tiên logistics thông minh, logistics xanh với kho lạnh, phân loại, đóng gói giúp giảm hao hụt nông sản và tăng giá trị hàng hóa, qua đó tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư nghiêm túc vào thương mại xanh thay vì coi đó là chi phí phụ.
Mở rộng không gian giao thương khu vực: Cơ hội và điều kiện để Đông Nam Á bứt phá
Điểm đáng chú ý của các sáng kiến hiện nay là cách chúng mở rộng không gian giao thương khu vực thông qua xúc tiến thương mại có mục tiêu, thay vì chỉ trông vào tự do hóa chung chung. Hội nghị Xúc tiến thương mại ở Điện Biên đặt trọng tâm vào chuyển đổi số, thương mại xanh, hiện đại hóa logistics và nâng cao hiệu quả cửa khẩu, qua đó mở thêm dư địa giao thương giữa Việt Nam, Lào và Trung Quốc; đồng thời hướng tới mở rộng không gian giao thương, nâng cao năng lực cạnh tranh doanh nghiệp và hiệu quả xuất nhập khẩu. Cùng với đó là cam kết tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, tháo gỡ rào cản hành chính, tạo điều kiện để doanh nghiệp tận dụng tối đa cơ hội hội nhập.
Tuy vậy, cơ hội luôn đi đôi với điều kiện. Hạ tầng kết nối tại vùng trung du, miền núi phía Bắc vẫn còn khó khăn; mức độ ứng dụng số và chuyển đổi xanh chưa cao, hạn chế khả năng phát huy đầy đủ tiềm năng kinh tế biên mậu. Điều này đặt ra yêu cầu thực tế: nếu các địa phương và doanh nghiệp không chủ động đầu tư vào chuyển đổi số biên mậu, thương mại xanh và hiện đại hóa logistics, những cam kết khu vực sẽ khó đi vào cuộc sống. Kết luận hợp lý cho khu vực Đông Nam Á là phải xem số hóa và thương mại xanh như trụ cột của chiến lược giao thương khu vực: ai đi sớm sẽ định luật chơi, ai chậm sẽ bị đẩy vào phân khúc thấp của chuỗi giá trị.
