Từ 'nhà đầu tư – địa điểm' đến 'đối tác cùng phát triển': Bước ngoặt chiến lược
Chuyển đổi quan hệ đầu tư Việt Nhật từ mô hình “nhà đầu tư và địa điểm đầu tư” sang “đối tác cùng phát triển và kiến tạo” là định hướng chiến lược mới, nhấn mạnh vai trò đồng hành, cùng nghiên cứu, cùng đổi mới sáng tạo, cùng sản xuất và cùng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, thay vì coi Việt Nam chỉ là nơi tiếp nhận vốn hay lao động giá rẻ. Đây không phải điều chỉnh kỹ thuật, mà là bước ngoặt tư duy: Việt Nam muốn bước ra khỏi vai trò “công xưởng thuê ngoài”, trở thành mắt xích có tiếng nói trong thiết kế, công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng lẫn phân phối. Thông điệp này được Thủ tướng Lê Minh Hưng nêu trực tiếp tại cuộc làm việc với doanh nghiệp Nhật Bản trong khuôn khổ Diễn đàn Hợp tác địa phương Việt Nam – Nhật Bản lần thứ 2 ở Huế, cho thấy quan hệ đầu tư Việt Nhật đang được tái định hình ở cấp cao nhất.
Bối cảnh mới: Từ Đối tác Chiến lược toàn diện đến yêu cầu tăng trưởng hai con số
Động lực cho bước chuyển mô hình quan hệ đầu tư Việt Nhật bắt nguồn từ hai tầng bối cảnh gắn kết chặt chẽ. Một mặt, từ khi hai nước nâng cấp thành Đối tác Chiến lược toàn diện vì hòa bình và thịnh vượng tại châu Á và trên thế giới, hợp tác kinh tế song phương đã bước vào giai đoạn sâu rộng, cân bằng và mang tính bổ trợ cao. Mặt khác, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026-2030, với trụ cột là khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh. Nếu vẫn duy trì mô hình “FDI là trung tâm, nội lực đi sau”, mục tiêu này rất khó đạt. Bởi vậy, chuyển sang “đối tác cùng phát triển” là cách Việt Nam gắn nguồn vốn, công nghệ Nhật Bản với chiến lược nâng cấp cấu trúc nền kinh tế, chứ không chỉ với tăng sản lượng xuất khẩu.
Hiệp định thương mại tự do: Bệ phóng cho gia tăng kim ngạch và chiều sâu hợp tác
Diện mạo mới của quan hệ đầu tư Việt Nhật sẽ khó trọn vẹn nếu bỏ qua vai trò của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, VJEPA và RCEP. Những khuôn khổ này không chỉ giảm thuế quan, đơn giản hóa quy tắc xuất xứ, mà quan trọng hơn, tạo không gian thể chế để doanh nghiệp hai nước thiết kế lại chuỗi cung ứng theo hướng cùng sáng tạo, chia sẻ rủi ro và lợi ích. Quan hệ kinh tế đang ghi nhận mức tăng trưởng thương mại song phương ấn tượng, song các bên đều thừa nhận dư địa hợp tác vẫn rất lớn. Câu hỏi không còn là “làm thế nào xuất khẩu nhiều hơn sang Nhật Bản”, mà là “làm thế nào biến các hiệp định thương mại tự do thành nền tảng để doanh nghiệp Việt tham gia tầng cao hơn của chuỗi giá trị Nhật, từ R&D, thiết kế đến dịch vụ hậu mãi”.
Từ dòng vốn tới đồng sáng tạo: Định hình lại quan hệ đầu tư Việt Nhật
Thông điệp của cả hai phía cho thấy sự đồng thuận hiếm có về hướng đi mới. Doanh nghiệp Nhật Bản tuyên bố muốn “đồng sáng tạo” cùng Việt Nam trong quá trình hiện đại hóa công nghiệp, thay vì chỉ vận hành nhà máy gia công. Cơ quan xúc tiến thương mại Việt Nam cũng nhấn mạnh mong muốn Nhật Bản nhìn Việt Nam như đối tác chiến lược trong chuỗi giá trị, một nền tảng để mở rộng hoạt động ra khu vực. Ở tầm chính sách, kế hoạch thúc đẩy ODA thế hệ mới với thủ tục thuận lợi hơn, tập trung vào nông nghiệp công nghệ cao, hạ tầng chiến lược, đường sắt đô thị, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, công nghiệp bán dẫn và đào tạo nhân lực chất lượng cao cho thấy Việt Nam đang dùng quan hệ đầu tư Việt Nhật như đòn bẩy thiết kế lại toàn bộ hệ sinh thái kinh tế.
Kết luận: Hợp tác kinh tế song phương phải vượt qua quỹ đạo FDI truyền thống
Nếu tiếp tục coi mình là “địa điểm đầu tư”, Việt Nam sẽ khó thoát khỏi vòng lặp FDI – công xưởng – biên lợi nhuận thấp. Định hướng mà Thủ tướng Lê Minh Hưng nêu ra – chuyển mạnh sang “đối tác cùng phát triển và kiến tạo” – là tuyên bố chủ quyền về vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu, đặc biệt với Nhật Bản, một trong những đối tác đầu tư và ODA quan trọng nhất. Quan hệ hợp tác kinh tế song phương vì thế cần được đo bằng mức độ chia sẻ công nghệ, năng lực sáng tạo và tỷ lệ giá trị gia tăng giữ lại trong nước, chứ không chỉ bằng số lượng dự án hoặc kim ngạch. Các hoạt động kết nối giao thương, xúc tiến đầu tư và hỗ trợ doanh nghiệp khai thác hiệp định thương mại tự do sẽ là bài kiểm tra thực tế cho tầm nhìn này: hoặc chúng dẫn tới đồng sáng tạo, hoặc quan hệ đầu tư Việt Nhật sẽ vẫn dừng ở “địa điểm sản xuất hấp dẫn nhưng chưa đủ tiếng nói”.
