Từ dòng vốn một chiều đến quan hệ song chiều
Hợp tác Việt Nhật là quan hệ kinh tế và phát triển giữa hai nước, đang chuyển từ mô hình Việt Nam chủ yếu tiếp nhận vốn, công nghệ sang cách làm cùng đầu tư, chia sẻ năng lực và tạo giá trị chung. Trong nhiều thập niên, Nhật Bản là nhà cung cấp ODA lớn nhất và thuộc nhóm nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất tại Việt Nam; vốn Nhật Bản và công nghệ Nhật Bản chủ yếu hỗ trợ xây dựng các ngành sản xuất hướng xuất khẩu. Mô hình ấy đóng góp đáng kể cho công nghiệp hóa, nhưng không còn mô tả đầy đủ quan hệ Việt Nhật hiện nay.
Theo Giáo sư Trần Văn Thọ, quan hệ kinh tế gần đây đa dạng hơn và bắt đầu có xu hướng song chiều. Việt Nam với hơn 100 triệu dân không chỉ là cứ điểm sản xuất mà còn là thị trường tiêu thụ quan trọng; vì vậy, đầu tư Nhật Bản mở rộng sang thương mại, dịch vụ và logistics. Cộng đồng người Việt tại Nhật đã vượt 600.000 người, trong đó có nhiều trí thức và doanh nhân trẻ thành công trong công nghệ thông tin. Đây không còn là câu chuyện một bên đưa vốn, một bên nhận nhà máy: con người, doanh nghiệp và thị trường Việt Nam ngày càng góp phần định hình hợp tác.
Niềm tin chiến lược là nền móng, không phải khẩu hiệu
Sự đổi chiều này có cơ sở ở niềm tin tích lũy qua một chặng đường dài. Nhật Bản đã đồng hành cùng Việt Nam qua nhiều giai đoạn phát triển; Giáo sư Trần Văn Thọ cho rằng phương châm hợp tác vì lợi ích lâu dài tạo nên niềm tin chiến lược cho giai đoạn tiếp theo. Nền tảng ấy có ý nghĩa thực tế: hợp tác tương lai không chỉ xoay quanh dự án riêng lẻ, mà còn hướng tới an ninh kinh tế, củng cố và ổn định chuỗi cung ứng, cũng như duy trì hòa bình và ổn định khu vực.
Bối cảnh quốc tế khiến hướng đi này cấp thiết hơn. Chiến lược Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương Tự do và Rộng mở được Thủ tướng Nhật Bản khi đó là Shinzo Abe công bố tại Nairobi vào tháng 8-2016; sau mười năm, trọng tâm ngày càng nhấn mạnh hợp tác với các đối tác, trong đó có ASEAN, về công nghệ và phát triển nhân lực. Xu hướng giảm rủi ro chuỗi cung ứng trước căng thẳng Mỹ–Trung càng khiến các nước cần đối tác đáng tin cậy. Việt Nam có cơ hội lớn, nhưng niềm tin chỉ bền khi được chuyển thành năng lực và lợi ích hai chiều.
Công nghệ và nhân lực mở cửa cho vai trò đối tác
Công nghệ và nhân lực là nơi quan hệ có thể chuyển từ hợp tác sản xuất sang cùng nâng cấp năng lực. Nhật Bản dự kiến đẩy mạnh đầu tư và hợp tác trong chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và đào tạo nhân lực chất lượng cao. Đây là những lĩnh vực có thể gắn doanh nghiệp Việt với chuỗi giá trị sâu hơn, thay vì chỉ cung cấp lao động hoặc đảm nhiệm khâu sản xuất. Các doanh nghiệp Nhật, với chuyên môn công nghệ, có thể góp phần nâng cấp công nghiệp và tạo việc làm tại Đông Nam Á.
Nhu cầu nhân lực bán dẫn cho thấy cơ hội cũng đi kèm yêu cầu chuẩn bị. Chính phủ Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo 50.000 nhân lực ngành bán dẫn vào năm 2030. Mục tiêu ấy sẽ có ý nghĩa hơn nếu đào tạo gắn với nghiên cứu, việc làm và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Hợp tác về công nghệ Nhật Bản vì thế không nên dừng ở nhập thiết bị hay tiếp nhận quy trình; cần giúp kỹ sư, trường đại học và doanh nghiệp trong nước cùng thiết kế, nghiên cứu và làm chủ khâu có giá trị cao hơn.
Cơ hội chỉ thành hiện thực khi doanh nghiệp Việt được tham gia sâu
Muốn trở thành đối tác, Việt Nam cần biến sức hút đầu tư thành liên kết nội địa có chiều sâu. Định hướng FDI mới được nêu trong cuộc trao đổi với Giáo sư Trần Văn Thọ gồm thúc đẩy chuyển giao công nghệ, khuyến khích doanh nghiệp trong nước tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu và liên doanh với doanh nghiệp FDI, đồng thời khuyến khích lập trung tâm thiết kế, nghiên cứu và phát triển tại Việt Nam. Đây là thước đo đáng tin cậy hơn số dự án hay quy mô vốn: doanh nghiệp Việt có được tham gia phát triển sản phẩm, tích lũy tri thức và mở rộng năng lực hay không.
Tín hiệu hợp tác khu vực cũng cho thấy công nghệ cần đi cùng con người và hệ sinh thái. NTT Data đang phát triển khu trung tâm dữ liệu tại Johor với công suất điện dự kiến 290 MW; doanh nghiệp này dự kiến áp dụng công nghệ làm mát trực tiếp bằng chất lỏng cho máy chủ. Đây là ví dụ về cách năng lực công nghệ Nhật Bản có thể hỗ trợ hạ tầng số trong khu vực, chứ không phải bằng chứng rằng Việt Nam sẽ tự động nhận được lợi ích tương tự. Việt Nam cần chủ động chuẩn bị nhân lực, đối tác nghiên cứu và doanh nghiệp đủ sức tham gia.
Quan hệ Việt Nhật đang đổi chiều theo hướng tích cực, nhưng cơ hội không tự biến thành thịnh vượng chung. Niềm tin chiến lược mở cánh cửa; chính sách khuyến khích chuyển giao, năng lực doanh nghiệp nội địa và đào tạo nhân lực sẽ quyết định Việt Nam bước qua cửa với vai trò nào. Đích đến nên là quan hệ cùng tạo công nghệ, việc làm và giá trị trong chuỗi cung ứng châu Á—not chỉ tiếp nhận vốn và nhà máy.
