Từ khẩu hiệu đến thay đổi thực chất: vì sao “dạy thật, học thật, thi thật” là bước ngoặt?
“Dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” là định hướng xây dựng một môi trường giáo dục đặt trung thực, liêm chính và chất lượng thực chất lên trước thành tích hình thức, yêu cầu mọi khâu từ dạy học, kiểm tra, thi cử đến đánh giá giáo dục đều phản ánh đúng năng lực, phẩm chất người học thay vì chạy theo điểm số đẹp hay tỷ lệ học sinh khá, giỏi trên giấy. Đây không chỉ là một khẩu hiệu mới mà gắn với Chương trình hành động về tăng cường kỷ cương, xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trong các hoạt động giáo dục, được Bộ GD&ĐT ban hành và triển khai từ năm học 2026–2027. Tính bước ngoặt nằm ở chỗ: lần này, yêu cầu dạy học thực chất được đặt trong một khung chính sách có thời hạn, tiêu chí và trách nhiệm rõ ràng. Chương trình được xây dựng sau một năm triển khai Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, trong bối cảnh yêu cầu gắn chất lượng với kỷ cương, trách nhiệm, trung thực, liêm chính và thực chất ngày càng bức thiết. Những bê bối thi cử vài năm gần đây cho thấy bệnh thành tích đã xói mòn văn hóa trung thực, biến vấn đề đạo đức thành vấn đề pháp luật. Nếu không thay trục, giáo dục sẽ tiếp tục cho ra đời những cá nhân giỏi đối phó nhưng yếu năng lực thật.
Xây dựng văn hóa trung thực: từ khẩu hiệu “Tiên học lễ” đến “hệ điều hành” nhân cách
Điểm đáng giá nhất của chương trình là nhìn nhận văn hóa trung thực như nền tảng của cả hệ thống, chứ không phải một mục tiêu phụ trong môn Đạo đức hay Giáo dục công dân. Bộ GD&ĐT đặt mục tiêu xây dựng môi trường giáo dục kỷ cương, trung thực, liêm chính, nhân văn, thực chất, an toàn, lành mạnh, dân chủ và lấy người học làm trung tâm. Điều này nối tiếp tinh thần “Tiên học lễ, hậu học văn”: chữ Lễ không phải là hình thức cúi chào mà là tôn trọng sự thật, quy tắc và đạo lý làm người. Bài toán hôm nay khó hơn cha ông vì mặt trái kinh tế thị trường và công nghệ đang mở rộng không gian gian lận: từ ngụy tạo số liệu, khoa học giả đến gian lận bằng AI. Chương trình hành động yêu cầu có quy định rõ về liêm chính học thuật, phòng chống đạo văn, làm thay, gian lận bằng công nghệ, và sử dụng AI có trách nhiệm, tôn trọng bản quyền. Nhìn ở góc độ nhân cách, lòng trung thực phải trở thành “hệ điều hành” dẫn dắt cách học sinh tiếp thu và dùng mọi tri thức chuyên môn vào đời sống; thiếu nó, năng lực chuyên môn cao có thể trở thành nguy cơ cho xã hội.
Lớp học sẽ khác thế nào: thiết kế bài dạy, bài thi và cách giảm áp lực học sinh
Khi “dạy thật, học thật, thi thật” được coi là yêu cầu xuyên suốt, lớp học buộc phải thay đổi. Các cơ sở giáo dục phải bảo đảm việc dạy học, kiểm tra, đánh giá, thi cử, tuyển sinh và kiểm định chất lượng phản ánh đúng năng lực, phẩm chất người học, không đánh đổi chất lượng thực chất lấy chỉ tiêu hình thức. Giáo viên không còn bị giao chỉ tiêu áp đặt về điểm số hay tỷ lệ học sinh khá, giỏi, nghĩa là đề kiểm tra, bài thi sẽ ít còn chỗ cho “cứ học mẹo là qua”. Thầy cô được yêu cầu nêu gương về đạo đức, trách nhiệm, trung thực, liêm chính; công tâm khi chấm điểm và dám nhận lỗi nếu sai sót. Với học sinh, định hướng mới khuyến khích các em học thật để có tri thức, năng lực thật và trung thực trong kiểm tra, thi cử. Điều này sẽ đảo chiều cách ôn tập: thay vì tập trung vào luyện đề đoán trúng dạng, học sinh buộc phải hiểu khái niệm, biết vận dụng, biết nhận lỗi và sửa sai. “Những nội dung này không chỉ nằm trong vài trang giáo khoa yêu cầu học sinh phải thuộc lòng, mà phải thông qua toàn bộ hoạt động giáo dục, cả trong và ngoài nhà trường, cả việc thay đổi nhận thức và tâm lý xã hội đối với áp lực về thành tích học tập của con em mình.”
Giảm hình thức, giảm áp lực: vai trò mới của nhà trường và phụ huynh
Muốn giảm áp lực học sinh, chương trình đi thẳng vào căn nguyên: bệnh thành tích của nhà trường và kỳ vọng điểm số của phụ huynh. Bộ GD&ĐT yêu cầu rà soát hồ sơ, sổ sách, báo cáo, kỳ thi, cuộc thi, hội thi, hội thao và các phong trào thi đua để tinh gọn hoặc bãi bỏ những hoạt động không thiết thực, gây áp lực thành tích. Cơ sở giáo dục không được tự đặt thêm hồ sơ, sổ sách không cần thiết, phải hạn chế các cuộc họp, phong trào hình thức. Giáo viên cũng không bị huy động làm việc hành chính, phong trào ngoài chức năng, trừ trường hợp pháp luật quy định khác. Ở phía gia đình, phụ huynh phải thay thay đổi khi áp lực không còn đến từ chỉ tiêu điểm số mà từ yêu cầu trung thực với chính mình. Học sinh cần được giáo dục dũng cảm nói thật, dám nhận lỗi, biết xấu hổ trước một danh hiệu ảo, một con số thành tích không có thật. Nếu phụ huynh vẫn ép con chạy theo bảng thành tích, chương trình hành động khó phát huy tác dụng. Giảm áp lực học sinh bắt đầu từ việc người lớn chấp nhận năng lực thật của con, không tô hồng bằng gian dối.
Lộ trình và thách thức: từ “6 rõ” đến mục tiêu 2030, 2035
Chương trình hành động không dừng ở tuyên bố mà có lộ trình và phương châm thực hiện: “6 rõ” – rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả. Ngay trong tháng 9/2026, các đơn vị, sở và cơ sở giáo dục phải xây dựng kế hoạch triển khai; rà soát, loại bỏ những hoạt động gây áp lực thành tích và ban hành hướng dẫn kiểm tra, đánh giá học sinh bảo đảm thực chất, khách quan, công bằng. Tới năm 2030, các tiêu chí về liêm chính, trung thực và trách nhiệm nêu gương sẽ được định hướng áp dụng trong đánh giá, xếp loại, quy hoạch, bổ nhiệm, khen thưởng; 100% cơ quan quản lý giáo dục, cơ sở giáo dục phải xây dựng và duy trì môi trường “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật”. Định hướng đến năm 2035, văn hóa trung thực, liêm chính, thực chất được đặt mục tiêu trở thành giá trị cốt lõi, góp phần nâng cao độ tin cậy của kết quả học tập, văn bằng và chứng chỉ của hệ thống giáo dục Việt Nam. Thách thức là rất lớn: thay đổi văn hóa không thể đo bằng vài kỳ thi sạch, mà bằng thế hệ học sinh biết tự trọng, trung thực như điều kiện tiên quyết trước khi trở thành nhân tài. Muốn vậy, chính sách phải đi kèm giám sát và sự đồng thuận của thầy cô, phụ huynh, xã hội – nếu không, khẩu hiệu “dạy thật, học thật, thi thật” sẽ lại bị biến thành hình thức mới.
