Quyết định 2758: Lần đầu “chốt sổ” bệnh thành tích bằng quy định cứng
Quyết định 2758/QĐ-BGDĐT là chương trình hành động của Bộ Giáo dục và Đào tạo nhằm tăng cường kỷ cương, xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trong các hoạt động giáo dục, chấm dứt tình trạng nâng điểm học bạ, bệnh thành tích và yêu cầu dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật ở mọi cấp học.
Về bản chất, đây là “phát lệnh tổng tấn công” vào mọi hình thức nâng điểm, làm đẹp học bạ, báo cáo ảo và xếp hạng dựa trên con số thay vì năng lực thật của người học. Bộ yêu cầu các cơ sở giáo dục chấm dứt nâng điểm, làm đẹp học bạ, chạy theo thành tích, đồng thời công khai, minh bạch mọi hoạt động thi, kiểm tra, tuyển sinh, khen thưởng. Một câu có thể trích dẫn ở đây là: "Bộ GD&ĐT yêu cầu các cơ sở giáo dục chấm dứt tình trạng nâng điểm, làm đẹp học bạ, chạy theo thành tích".
Không phải ngẫu nhiên mà quyết định này xuất hiện lúc này. Trước đó, người đứng đầu Đảng và Nhà nước nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải là điểm số, bằng cấp hay thứ hạng nhà trường, mà là “giáo dục được những con người như thế nào”. Nói cách khác, nếu không dừng nâng điểm học bạ và đánh giá hình thức, mọi khẩu hiệu đổi mới chỉ là vỏ rỗng.
Văn hóa trung thực: Từ khẩu hiệu trên tường thành tiêu chuẩn bắt buộc
Điểm mới nhất của quy định giáo dục mới là coi văn hóa trung thực không còn là “phẩm chất nên có” mà là chuẩn buộc phải đáp ứng. Chương trình đặt mục tiêu xây dựng môi trường giáo dục kỷ cương, trung thực, liêm chính, nhân văn, thực chất, an toàn, lành mạnh, dân chủ và lấy người học làm trung tâm. Định hướng đến năm 2035, văn hóa trung thực, liêm chính, thực chất phải trở thành giá trị cốt lõi được xã hội công nhận, tin tưởng.
Về mặt quản lý, cán bộ đứng đầu sẽ không thể “đổ lỗi cho áp lực chỉ tiêu” nữa. Quyết định 2758 nêu rõ cán bộ quản lý phải chịu trách nhiệm trực tiếp về tính trung thực của kết quả đánh giá, thi cử tại đơn vị mình và không được giao chỉ tiêu áp đặt về điểm số, tỷ lệ khá, giỏi cho giáo viên. Đồng thời, các Sở Giáo dục và cấp địa phương không được dùng điểm thi, tỷ lệ đỗ hay học sinh giỏi như tiêu chí thi đua hay chỉ tiêu phát triển xã hội.
Một chế độ khen thưởng, thi đua xây trên số đẹp đã củng cố bệnh thành tích suốt nhiều năm. Khi báo cáo “đẹp dần đều” trở thành thước đo, thầy cô bị đẩy vào vòng xoáy nâng điểm học bạ, còn học sinh bị dạy rằng thứ hạng quan trọng hơn năng lực thật. Việc cắt mạch liên thông từ chỉ tiêu lên đến khen thưởng là điều kiện tiên quyết để dạy thật học thật có cơ hội tồn tại.
Dạy thật, học thật, đánh giá thật: Thay đổi gì trong lớp học và nhà trường?
Phương châm “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” được đưa thành yêu cầu xuyên suốt trong quản lý, giảng dạy, học tập, thi cử và đánh giá. Điều này không chỉ là đổi vài quy chế thi, mà là đụng vào cốt lõi cách dạy và đánh giá học sinh hiện nay: từ ra đề, kiểm tra thường xuyên, bài tập về nhà đến cách nhận xét, xếp loại hạnh kiểm.
Các cơ sở giáo dục phải tổ chức dạy học, kiểm tra, đánh giá, thi cử và tuyển sinh bảo đảm khách quan, trung thực, phản ánh đúng năng lực, phẩm chất của người học. Đối với nhà giáo, chương trình yêu cầu nêu gương về đạo đức, trách nhiệm, liêm chính; đánh giá đúng sự tiến bộ thực chất và lấy sự tiến bộ của người học làm trung tâm. Người học được yêu cầu học thật để có tri thức thật, năng lực thật, trung thực trong kiểm tra, thi cử và không lạm dụng công nghệ để giả mạo kết quả.
Đáng chú ý, chương trình hành động cũng yêu cầu rà soát, loại bỏ hoặc tinh gọn các kỳ thi, cuộc thi, hội thi, hội thao không thiết thực, gây áp lực thành tích; không dùng đơn thuần điểm số, kết quả thi để xếp hạng hoặc đánh giá thi đua giữa các địa phương, cơ sở giáo dục. Đây là bước đi cần thiết để thầy cô có thời gian đầu tư cho giờ dạy thật, thay vì “cày” phong trào.
Công nghệ, học bạ số và chống đạo văn: Liêm chính học thuật thời AI
Nếu trước đây chống gian lận chủ yếu là canh phòng tại phòng thi, thì với quy định giáo dục mới, liêm chính học thuật được nâng lên tầm hệ thống, gắn với công nghệ số và trí tuệ nhân tạo. Chương trình hành động yêu cầu nâng cao hiệu quả phòng ngừa, phát hiện và xử lý nghiêm hành vi gian lận trong thi cử, nghiên cứu khoa học, hành vi nâng điểm, làm sai lệch học bạ và các hành vi thiếu trung thực khác.
Theo lộ trình, ít nhất 95% cơ sở giáo dục phổ thông và 100% cơ sở giáo dục đại học, nghề nghiệp phải ứng dụng công nghệ số, cơ sở dữ liệu trong quản lý hồ sơ, học bạ, điểm số và giám sát thi, kiểm tra, đánh giá. Đồng thời, chương trình đặt nhiệm vụ xây dựng quy định về liêm chính học thuật, phòng chống đạo văn, làm thay, gian lận bằng công nghệ; hướng dẫn trích dẫn nguồn, tôn trọng bản quyền và sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm.
Về quản lý, báo cáo và thống kê phải chuyển sang môi trường số theo nguyên tắc “một dữ liệu chỉ thu thập một lần”, giảm hồ sơ trùng lặp; cơ sở giáo dục không được tự đặt thêm thủ tục hay huy động giáo viên làm việc ngoài chuyên môn. Nếu làm đúng, học bạ điện tử và dữ liệu tập trung sẽ làm nhỏ lại “kẽ hở nâng điểm học bạ”, đồng thời giúp phụ huynh giám sát rõ hơn quá trình đánh giá học sinh.
Từ năm học 2026–2027: Thách thức thực thi và cơ hội làm lại từ đầu
Quyết định 2758 không phải kế hoạch xa vời. Ngay trong tháng 9 năm ban hành, các đơn vị, Sở và cơ sở giáo dục phải lập kế hoạch triển khai, rà soát, loại bỏ các cuộc thi, kỳ thi, phong trào hình thức gây áp lực thành tích; đồng thời ban hành hướng dẫn kiểm tra, đánh giá học sinh phổ thông bảo đảm thực chất, khách quan, công bằng và phù hợp với bối cảnh công nghệ số, trí tuệ nhân tạo.
Đến hết năm học 2026–2027, 100% cơ sở giáo dục phải phổ biến quy định pháp luật, quy tắc ứng xử và yêu cầu về trung thực, liêm chính, trách nhiệm đến cán bộ quản lý, nhà giáo, nhân sự hỗ trợ giáo dục và người học. Theo lộ trình đến năm 2030, 100% cơ quan quản lý và cơ sở giáo dục phải xây dựng, duy trì môi trường “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật”.
Thách thức lớn nhất sẽ không nằm ở văn bản mà ở thói quen: thói quen làm đẹp số liệu, “du di” khi đánh giá học sinh, thói quen coi nâng điểm học bạ là “giúp các con”. Nhưng nếu không dám cắt đứt, thiệt thòi sẽ tiếp tục thuộc về những học sinh học thật, thi thật. Quyết định 2758 mở ra cơ hội hiếm có để toàn ngành giáo dục làm lại từ nền tảng trung thực; phần còn lại phụ thuộc vào sự dũng cảm của từng hiệu trưởng, từng thầy cô và cả phụ huynh, học sinh.
