Bất bình đẳng giáo dục: Định nghĩa không thể né tránh
Bất bình đẳng giáo dục là tình trạng học sinh ở các vùng, các nhóm dân cư khác nhau không được hưởng cùng một mức cơ hội, chất lượng dạy và học, từ cơ sở vật chất trường học đến đội ngũ giáo viên, chương trình và các điều kiện hỗ trợ học tập, dẫn đến khoảng cách lớn về kết quả, kỹ năng và cơ hội nghề nghiệp sau này. Từ câu chuyện bất bình đẳng giáo dục, Quốc hội đang bàn về Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa – xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026–2035, được tích hợp từ bốn chương trình hiện hành với tổng nguồn lực dự kiến hơn 808 nghìn tỷ đồng. Đây là gói đầu tư khổng lồ, nhưng nếu tiếp tục tư duy “xây trường là xong”, bất bình đẳng sẽ chỉ được láng xi măng chứ không được giải quyết tận gốc. Thảo luận tại tổ ngày 19/8 và tại hội trường sáng 20/8, nhiều đại biểu Quốc hội nhấn mạnh cơ sở vật chất trường học là điều kiện cần nhưng chưa đủ để xoá bất bình đẳng giáo dục.
Khi một nơi thừa thiết bị, nơi khác thiếu phòng học và giáo viên
Hình ảnh đối lập giữa những trường học hiện đại, đầy đủ thiết bị với những điểm trường vùng khó chỉ có vài phòng học tạm bợ, thiếu giáo viên, thiếu nhà công vụ là minh chứng sống động cho bất bình đẳng giáo dục. Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi nói thẳng: “Không thể chấp nhận nơi có trường học hiện đại, đầy đủ thiết bị, trong khi nơi khác học sinh chưa đủ phòng học, giáo viên còn thiếu và chưa có chỗ ở ổn định”. Câu nói này phơi bày một thực trạng: cơ sở vật chất trường học được đầu tư không đều, tập trung ở những nơi dễ thấy, dễ nghiệm thu, trong khi vùng dân tộc thiểu số, miền núi vẫn thiếu phòng học giáo viên, thiếu nước sạch, thiếu nhà vệ sinh đạt chuẩn. Điều đáng nói là ngay trong chương trình mục tiêu quốc gia mới, các chỉ tiêu vẫn thiên về số lượng trường, lớp, thiết bị, thay vì đo bằng khoảng cách kết quả học tập, tỷ lệ bỏ học hay khả năng tìm việc làm của học sinh sau tốt nghiệp. Đầu tư giáo dục kiểu này chỉ làm đẹp báo cáo, không làm công bằng cơ hội.
Sai lệch chính sách: Khi chất lượng bị che khuất bởi bê tông
Các đại biểu đã chỉ ra một điểm yếu cốt lõi: chương trình quốc gia hiện nay vẫn ưu tiên cơ sở vật chất hơn đầu tư chất lượng giáo dục. Đại biểu Nguyễn Vũ Trung cảnh báo việc đánh đồng giữa đầu tư thiết bị với chất lượng giáo dục, khi các mục tiêu chủ yếu nhắm vào số lượng trường, lớp và xếp hạng trường cao đẳng, đại học. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật đặt chỉ tiêu, mà là biểu hiện của tư duy quản lý: coi xây thêm trường, mua thêm thiết bị là thành tích, còn chất lượng học tập, tỷ lệ học sinh bỏ học, tỷ lệ chuyển tiếp giữa các cấp học lại ít được đo đếm. Theo báo cáo thẩm tra của Hội đồng Dân tộc, việc tích hợp chương trình không được làm giảm nguồn lực dành cho giáo dục, đào tạo nghề và chính sách vùng dân tộc thiểu số, miền núi. Nhưng nếu nguồn lực vẫn chủ yếu đi vào gạch đá và danh hiệu, bất bình đẳng giáo dục sẽ được tái sản xuất ngay trong một chương trình mang tên giảm chênh lệch vùng miền. Đầu tư chất lượng giáo dục phải dịch chuyển trọng tâm sang những tiêu chí phản ánh kết quả học tập, năng lực số, ngoại ngữ và cơ hội việc làm của người học.
Từ tư duy hỗ trợ sang trao cơ hội: Người học ở đâu trong chương trình?
Nếu muốn phá vỡ vòng luẩn quẩn nghèo – học kém – tiếp tục nghèo, chính sách giáo dục phải đặt người học ở trung tâm, chứ không phải công trình. Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi đề nghị chuyển từ tư duy “Nhà nước hỗ trợ người dân cái gì” sang “Nhà nước hỗ trợ để người dân tự phát triển như thế nào”. Trong giáo dục, điều này nghĩa là ưu tiên thu hẹp khoảng cách về cơ hội học tập, tập trung vào nhu cầu nền tảng như kiên cố hóa trường lớp, nước sạch, nhà vệ sinh, thiết bị dạy học tối thiểu, nhà công vụ giáo viên, hạ tầng số và hỗ trợ học sinh khó khăn. Ở tầm rộng hơn, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh phương châm “cho cần câu cơm chứ không cho con cá”, với những chính sách ưu đãi thuế để người nghèo, người yếu thế tự vươn lên làm chủ cuộc sống. Trong giáo dục, “cần câu” chính là chất lượng dạy – học, giáo dục nghề nghiệp gắn với việc làm, y tế học đường, dinh dưỡng, và giáo dục đạo đức, kỹ năng sống mà Đại biểu Châu Quỳnh Dao đề nghị bổ sung vào nội dung chăm sóc học sinh.
Đầu tư chất lượng giáo dục: Không thể chỉ tính đến 2035 bằng bê tông
Dự thảo chương trình đặt mục tiêu đến năm 2030 có tám cơ sở giáo dục đại học thuộc nhóm 200 trường hàng đầu châu Á. Nhưng câu hỏi cần đặt ra là: nếu ngay ở bậc phổ thông vẫn tồn tại bất bình đẳng giáo dục sâu sắc, liệu đỉnh kim tự tháp đó có ý nghĩa với đa số học sinh? Đại biểu Nguyễn Minh Đức lưu ý muốn hiện thực hóa các mục tiêu giáo dục đến 2030 và 2035, phải nhìn thẳng vào những hạn chế mang tính hệ thống, từ chương trình quá nặng, bệnh thành tích đến nguy cơ thương mại hóa dạy thêm, học thêm. Những yếu tố này cộng với thiếu phòng học giáo viên và cơ sở vật chất trường học yếu kém ở vùng khó khiến cả một thế hệ bị cản bước. Đầu tư chất lượng giáo dục trong giai đoạn 2026–2035 phải là một cuộc xoay trục: từ đo giải ngân sang đo hiệu quả đối với người học; từ ưu tiên công trình sang ưu tiên công bằng cơ hội; từ bất bình đẳng giáo dục vùng miền sang phân bổ nguồn lực theo ba tầng ưu tiên, bảo đảm những địa phương nghèo vẫn có đủ dịch vụ giáo dục thiết yếu. Nếu không, chúng ta sẽ chi hàng trăm nghìn tỷ đồng để xây thêm những bức tường, trong khi khoảng cách giữa những đứa trẻ trong cùng một hệ thống vẫn ngày càng rộng.
