Từ lớp học ra thực tế: ý nghĩa đẹp, thực tế nhiều lằn ranh
Hoạt động trải nghiệm học sinh là chuỗi hoạt động giáo dục thực tế được thiết kế trong và ngoài nhà trường, nhằm gắn kiến thức trên lớp với đời sống, rèn kỹ năng, cảm xúc và thái độ thông qua các tình huống, nhiệm vụ và bối cảnh cụ thể thay vì chỉ học qua sách vở.
Theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, hoạt động trải nghiệm là nội dung bắt buộc từ lớp 1 đến lớp 12, với 105 tiết/năm học, tương đương 3 tiết/tuần. Ở cấp chính sách, đây là công cụ nối “học” với “hành”, đưa giáo dục thực tế vào dòng chảy chính khóa. Tuy nhiên, khi bước ra khỏi lớp, nhiều chuyến đi lại bị “du lịch hóa”: lịch trình tham quan, vui chơi, chụp ảnh lấn át nội dung học tập. Ranh giới giữa đi học và đi chơi trở nên mờ mịt, trong khi an toàn chuyến đi học và chi phí ngoại khóa lại hiện ra rất rõ với cả hiệu trưởng và phụ huynh. Đó là mâu thuẫn trung tâm cần được nhìn thẳng.
Áp lực trên vai hiệu trưởng: vừa phải hấp dẫn, vừa phải tuyệt đối an toàn
Ở góc độ nhà trường, hoạt động trải nghiệm học sinh không chỉ là chuyên môn mà còn là “bài test” về hình ảnh. Một hiệu trưởng THPT tại Hà Nội thừa nhận, nếu không tổ chức các chuyến đi ngoài trường, nhà trường dễ bị đánh giá là “ít hoạt động”. Thế nên, dù không bắt buộc phải đưa học sinh đi xa, nhiều trường vẫn cố gắng tổ chức một chuyến 2 ngày 1 đêm mỗi năm, nhưng ghi rõ là chương trình tự nguyện.
Vấn đề là “tự nguyện trên giấy” không làm giảm trách nhiệm pháp lý lẫn áp lực tinh thần. Trước mỗi chuyến đi, nhà trường phải xây dựng phương án, xin phép cơ quan quản lý, tính toán mọi tình huống và đặt an toàn lên hàng đầu. Dù vậy, ban giám hiệu vẫn thừa nhận “tâm lý rất căng thẳng”. Sự căng thẳng ấy không vô cớ: từ những vụ tai nạn giao thông đến trường hợp học sinh lớp 9 Hà Tĩnh tử vong khi tham gia trải nghiệm tại TP Huế, mỗi sự cố đều nhắc rằng sai sót nhỏ nhất có thể phải trả giá bằng sinh mạng.
Khi phụ huynh trả tiền cho một chuyến đi, họ muốn thấy con học được gì
Nếu nhà trường nhìn hoạt động trải nghiệm như bài toán trách nhiệm, phụ huynh lại nhìn nó dưới hai lăng kính: an toàn và ví tiền. Trong năm học, nhiều trường tổ chức các chuyến tham quan, trải nghiệm ngoài nhà trường có thu phí, từ các điểm gần đến những chuyến đi xa, ngoại tỉnh. Một phụ huynh có ba con học THCS và THPT kể rằng, riêng năm trước, chị đã phải đóng một khoản không nhỏ cho các chuyến đi, trong đó con trai học THPT phải đóng gần 1,5 triệu để vào Huế trải nghiệm.
Thế nhưng, khi về nhà, câu trả lời của con lại là: ăn gì, chơi gì, chụp ảnh ở đâu. Nếu nhà trường không thiết kế nội dung học tập rõ ràng, chuyến đi dễ trở thành tham quan thuần túy, trong khi chi phí ngoại khóa do gia đình gánh. Nhiều phụ huynh thậm chí phải vay mượn để con được đi cùng bạn vì sợ con tủi thân. Nỗi lo an toàn chuyến đi học cũng không hề nhỏ: di chuyển đường dài, điểm tham quan đông người, mỗi giáo viên quản 40–50 học sinh, chỉ cần một em tách đoàn hay bị đuối nước, say nắng là hậu quả khó lường. Khi rủi ro tăng, hiệu quả giáo dục mơ hồ, phụ huynh có lý do để đặt dấu hỏi.
Giữa yêu cầu giáo dục thực tế và nỗi sợ rủi ro: ai được, ai mất?
Điều trớ trêu là học sinh lại là nhóm háo hức nhất. Nhiều em coi chuyến trải nghiệm là sự kiện đáng chờ đợi nhất trong năm: được đi xa, lưu trú qua đêm, giao lưu, chụp ảnh, tạo kỷ niệm với bạn bè. Không ít học sinh cho rằng nếu chỉ quanh quẩn gần trường thì “không hấp dẫn”, đi tỉnh ngoài mới “khác biệt”. Nhưng hứng thú của các em lại va vào nỗi lo của người lớn: quan hệ nam nữ thiếu kiểm soát ở lứa tuổi THCS, THPT khi đi qua đêm; nguy cơ dịch bệnh, thời tiết xấu, ngộ độc thực phẩm, lừa đảo, chặt chém.
Ở cấp quản lý, cơ quan giáo dục đã nhiều lần ban hành văn bản yêu cầu tăng cường quản lý hoạt động trải nghiệm, nhất là ngoài nhà trường, sau khi phát hiện một số đơn vị chưa quan tâm đúng mức, nội dung còn dừng ở tham quan, vui chơi, chụp ảnh lưu niệm, thiếu gắn kết với chủ đề bài học và mục tiêu giáo dục. Trong một văn bản ngày 28/01/2026, lãnh đạo ngành giáo dục địa phương khẳng định sẽ tiếp tục tăng cường kiểm tra, giám sát việc tổ chức hoạt động trải nghiệm thời gian tới. Câu hỏi không phải là dừng hay tiếp tục, mà là chấp nhận rủi ro khi “đi xa cho sướng”, hay thiết kế lại để mỗi chuyến đi thực sự là giáo dục thực tế.
Cần một lằn ranh rõ ràng: không “du lịch hóa” hoạt động trải nghiệm
Muốn cân bằng giữa an toàn, chi phí ngoại khóa và chất lượng giáo dục thực tế, điều quan trọng nhất là vạch lại lằn ranh giữa đi học và đi chơi. Ngay trong chương trình, hoạt động trải nghiệm đã có nhiều hình thức: sinh hoạt dưới cờ, sinh hoạt lớp, hoạt động theo chủ đề, câu lạc bộ… hoàn toàn có thể được thiết kế tại chỗ, trong hoặc gần trường, mà vẫn đáp ứng yêu cầu 105 tiết/năm. Một chuyến đi tới làng nghề, cơ sở sản xuất hay di tích gần trường, nếu có giao nhiệm vụ quan sát, thực hành, thảo luận sau chuyến đi, vẫn là giáo dục thực tế đúng nghĩa.
Với những chuyến đi xa, lưu trú qua đêm, cần coi đó là ngoại lệ, chỉ tổ chức khi thật sự gắn với mục tiêu học tập rõ ràng, có kế hoạch quản lý chi tiết, lực lượng giám sát đủ và phương án xử lý rủi ro cụ thể. Nhà trường phải công khai mục tiêu, nội dung, chi phí, quyền lựa chọn của phụ huynh; cơ quan quản lý không chỉ ra văn bản mà cần kiểm tra đến nơi đến chốn. Nếu mỗi chuyến đi đều trả lời được câu hỏi “học sinh học được gì hơn so với ở lớp?”, hoạt động trải nghiệm học sinh sẽ không còn đứng trên ranh giới mong manh giữa “học tập thực tế” và “du lịch tốn kém, thiếu an toàn”.
