Cảnh báo lớn hơn để bao bì bớt hấp dẫn
Cảnh báo sức khỏe trên bao thuốc lá là hình ảnh và thông tin được in trên các mặt chính của bao bì nhằm cho người mua thấy rõ tác hại của việc sử dụng thuốc lá trước khi lựa chọn sản phẩm. Trong phiên thảo luận Quốc hội chiều 9/11 về dự án sửa đổi luật phòng chống thuốc lá, đại biểu Bùi Thanh Toàn đề nghị cân nhắc quy định hình ảnh cảnh báo chiếm ít nhất 85% diện tích mỗi mặt chính trước và sau, hướng tới bao bì trơn. Đây là đề xuất đang được bàn thảo, chưa phải quy định đã có hiệu lực.
Mức cảnh báo hiện tối thiểu là 50% diện tích bề mặt, trong khi các mẫu hình ảnh đã được sử dụng lâu và bao bì vẫn có thể đóng vai trò quảng bá sản phẩm. Vì vậy, tăng diện tích cảnh báo và đổi mới hình ảnh là hướng đi có lý: bao bì càng ít chỗ cho thương hiệu, thông điệp về nguy cơ càng khó bị lấn át. Người tiêu dùng có thể nhận diện tác hại rõ hơn, còn sức hấp dẫn của sản phẩm—đặc biệt với thanh thiếu niên—có thể giảm. Nhưng hiệu quả không nên được mặc định chỉ từ tỷ lệ in; nội dung cảnh báo cần dễ hiểu, được cập nhật và đánh giá sau khi áp dụng.
Mục tiêu y tế có cơ sở, nhưng phải nhìn vào quy mô vấn đề
Lý do thúc đẩy sửa luật không chỉ nằm ở thiết kế bao bì. Đại biểu Vũ Văn Tiến cho rằng sau hơn 13 năm thi hành luật, chính sách cần chú trọng phòng ngừa, nhất là ngăn thanh thiếu niên bắt đầu hút thuốc; ông cũng nêu mỗi năm Việt Nam có gần 100.000 ca tử vong liên quan đến thuốc lá và thiệt hại kinh tế ước tính khoảng 108.000 tỷ đồng. Những con số này khiến việc cải thiện thông tin cảnh báo trở thành một lựa chọn chính sách đáng xem xét, thay vì chỉ là thay đổi hình thức.
Theo giải trình của Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan tại Quốc hội ngày 9/11, thống kê năm 2025 ghi nhận 77 quốc gia áp dụng diện tích cảnh báo sức khỏe trung bình từ 65% trở lên, 25 quốc gia từ 75% trở lên và 11 quốc gia từ 85% trở lên. Bức tranh quốc tế cho thấy mức 85% đã được một số nước lựa chọn, nhưng không tự động chứng minh đây là tỷ lệ phù hợp nhất trong mọi hoàn cảnh. Chính sách trong nước cần căn cứ vào bằng chứng, tác động và khả năng tổ chức thực hiện.
VNeID và AI: công nghệ hỗ trợ, không thay thế quản lý
Đề xuất về bao bì là một phần trong nhóm kiến nghị rộng hơn của đại biểu Bùi Thanh Toàn tại phiên thảo luận. Với máy bán hàng tự động, ông đề nghị chỉ cấm thiết bị không có công nghệ xác thực độ tuổi, đồng thời giao Chính phủ nghiên cứu thí điểm tại một số địa điểm công cộng được kiểm soát, sử dụng công nghệ sinh trắc học như VNeID. Ông cho rằng AI và xác thực độ tuổi có thể hỗ trợ kiểm soát người mua, hạn chế người chưa đủ tuổi tiếp cận thuốc lá.
Đây là hướng tiếp cận đáng thử nghiệm, nhưng không nên hiểu rằng công nghệ tự giải quyết được việc bán sai đối tượng. Thí điểm cần làm rõ nơi áp dụng, cách xác minh tuổi, trách nhiệm khi hệ thống nhận diện sai và cách bảo vệ dữ liệu cá nhân. Cùng với đó, cơ quan quản lý vẫn cần giám sát điểm bán và xử lý vi phạm. Công nghệ chỉ tạo thêm công cụ cho kiểm soát thuốc lá; hiệu quả phụ thuộc vào quy trình, trách nhiệm và năng lực thực thi.
Lộ trình quyết định mức độ khả thi
Đặt một tỷ lệ cao ngay trong luật có ưu điểm là tạo chuẩn rõ ràng và nghĩa vụ bắt buộc, nhưng cũng có thể khiến việc điều chỉnh chậm khi điều kiện thực tế thay đổi. Bộ trưởng Đào Hồng Lan cho biết cần rà soát, đánh giá tác động và tham khảo kinh nghiệm quốc tế; theo giải trình, giao thẩm quyền quy định mức tăng cụ thể có thể giữ chính sách linh hoạt hơn. Bởi vậy, câu hỏi không chỉ là có nên tăng diện tích cảnh báo, mà còn là tăng đến đâu, theo mốc nào và dựa trên tiêu chí đánh giá nào.
Kinh nghiệm quốc tế nhắc rằng chính sách nghiêm ngặt cần được theo dõi trong bối cảnh thực tế: hiệu quả phụ thuộc vào năng lực thực thi, sự phối hợp giữa các công cụ quản lý và khả năng đánh giá kết quả, chứ không chỉ vào độ chặt của câu chữ. Với dự án sửa luật phòng chống thuốc lá, hướng hợp lý là xác lập mục tiêu bảo vệ sức khỏe rõ ràng, công bố lộ trình chuyển đổi cho doanh nghiệp và cơ quan thực thi, rồi đo lường mức độ nhận biết, tuân thủ và tác động. Tăng cảnh báo là mục tiêu chính đáng; làm từng bước có căn cứ mới giúp mục tiêu ấy bền vững.
