Đề xuất tăng cảnh báo, chưa phải luật hiện hành
Cảnh báo sức khỏe trên bao thuốc lá là hình ảnh và thông điệp bằng chữ nhằm giúp người hút thuốc nhận biết tác hại của thuốc lá ngay khi cầm hoặc nhìn thấy sản phẩm, đồng thời khuyến khích họ cân nhắc bỏ thuốc. Tại phiên họp toàn thể chiều 9/11, đại biểu Quốc hội Vũ Văn Tiến đề xuất trong dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, cảnh báo bằng hình ảnh và chữ chiếm ít nhất 85% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao thuốc lá. Đây là kiến nghị đang được thảo luận, không phải quy định đã có hiệu lực. Điểm đáng chú ý là đề xuất đặt trọng tâm vào phòng ngừa, nhất là giảm số người bắt đầu hút thuốc trong nhóm thanh thiếu niên. Cách tiếp cận này hợp lý: thay vì chỉ nhắc đến bệnh tật một cách chung chung, bao bì có thể trở thành lời nhắc thường xuyên về rủi ro và giúp giảm sức hấp dẫn của sản phẩm.
Khoảng trống giữa quy định hiện hành và mức đề xuất
Theo quy định hiện hành được nêu tại hội thảo, cảnh báo sức khỏe phải chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính của bao, tút và hộp thuốc lá; tỷ lệ này đã giữ nguyên hơn 13 năm. Trong khi đó, các mẫu hình cảnh báo đang dùng cũng chưa được thay đổi trong thời gian dài, còn tỷ lệ người hút chú ý đến cảnh báo trên bao bì giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% năm 2024. Những con số ấy cho thấy cảnh báo không thể chỉ tồn tại trên bao bì: nếu quá quen mắt, chúng dễ bị bỏ qua. Đại biểu Tiến viện dẫn gánh nặng hơn 100.000 ca tử vong liên quan đến thuốc lá mỗi năm và thiệt hại sức khỏe, kinh tế khoảng 108.000 tỉ đồng trong năm 2022. Trước quy mô tác hại thuốc lá như vậy, duy trì cách làm cũ mà không làm mới thông điệp là lựa chọn khó thuyết phục.
Cảnh báo lớn hơn có thể tạo chuỗi tác động
Tác dụng của cảnh báo bao thuốc không dừng ở việc nhìn thấy một hình ảnh gây chú ý. Theo phân tích của PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, cảnh báo có thể tác động theo chuỗi: thu hút chú ý, giúp ghi nhớ, làm rõ rủi ro sức khỏe, hình thành ý định bỏ thuốc lá rồi dẫn đến hành động. Vì vậy, hình ảnh lớn, rõ và nội dung mới có ý nghĩa thực tế hơn một lời nhắc nhỏ đã lặp đi lặp lại. Bà Hương cho biết người chú ý đến cảnh báo có khả năng dự định bỏ thuốc cao gấp 2,3 lần người không chú ý. Tuy nhiên, cảnh báo không thể thay thế hỗ trợ cai nghiện; nó chỉ có thể mở đầu cho quyết định thay đổi. Bà đề xuất in số điện thoại tư vấn cai thuốc miễn phí 1800 6606 lên bao bì; thí điểm tại Việt Nam năm 2024 cho thấy cách này giúp khả năng ghi nhớ số tăng từ 3 đến 4 lần.
Cần lộ trình, hình ảnh mới và đánh giá hiệu quả
Mức 85% là một hướng đi đáng xem xét, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc cả vào nội dung lẫn cách triển khai. Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Văn hóa và Xã hội cũng nêu mức này hoặc lộ trình nâng diện tích cảnh báo lên 85–100%. Cựu Vụ trưởng Vụ Pháp chế Bộ Y tế Nguyễn Huy Quang đề xuất xây dựng ngân hàng mẫu cảnh báo để luân phiên định kỳ, bảo đảm việc thay đổi không cách nhau quá hai năm; nội dung nên đa dạng, gần gũi với văn hóa Việt Nam và phản ánh những tác hại ít được biết đến. Bộ Y tế ước tính tăng cảnh báo lên 85% có thể góp phần làm giảm khoảng 815.100 người hút thuốc sau sáu năm. Đây là dự báo, không phải kết quả chắc chắn. Muốn biến diện tích lớn thành hành động bỏ thuốc, cần theo dõi mức độ chú ý, ghi nhớ và số người tìm đến hỗ trợ cai thuốc sau khi chính sách được thông qua.
