Thị trường nội địa gỗ: Miếng bánh 5-7 tỷ USD còn bỏ ngỏ
Thị trường nội địa gỗ là toàn bộ nhu cầu sử dụng sản phẩm gỗ và nội thất của người dân, doanh nghiệp và khu vực công trong một quốc gia, bao gồm đồ nội thất gia đình, nội thất công trình, sản phẩm gỗ xây dựng và các ứng dụng gỗ khác, được cung ứng bởi hệ thống sản xuất, phân phối và dịch vụ trong nước.
Điểm nghịch lý lớn nhất của ngành gỗ Việt là: chúng ta nằm trong nhóm dẫn đầu xuất khẩu toàn cầu, nhưng lại chưa chiếm được vị thế tương xứng ngay trên sân nhà. Thị trường nội địa gỗ và nội thất Việt Nam được ước tính có quy mô khoảng 5-7 tỷ USD, gắn với sức mua của hơn 100 triệu dân và tốc độ đô thị hóa nhanh. Với mức chi tiêu khoảng 50 USD/người/năm, thị trường có thể vượt xa các con số hiện tại nếu duy trì đà tăng trưởng 7-9% mỗi năm. Đáng nói hơn, nhu cầu không chỉ đến từ hộ gia đình mà còn từ nhà ở xã hội, trường học, bệnh viện, trụ sở công và các dự án bất động sản – nghĩa là “cầu” đã có, vấn đề nằm ở cách ngành gỗ nắm lấy cơ hội.
Khi thị trường đủ lớn và ổn định, doanh nghiệp có thêm động lực đầu tư sản xuất quy mô lớn, từ đó giảm giá thành, nâng chất lượng và từng bước củng cố niềm tin của người tiêu dùng đối với sản phẩm trong nước. Đây chính là tác động trực tiếp đến người mua: nhiều lựa chọn hơn, chất lượng tốt hơn, giá hợp lý hơn, và sản phẩm phù hợp với thói quen, không gian sống, văn hoá của người Việt.
Ngành gỗ Việt: Xuất khẩu thăng hoa nhưng sân nhà bị xem là “phao cứu sinh”
Ngành gỗ và nội thất Việt Nam đã xây dựng được vị thế đáng kể trên thị trường thế giới với kim ngạch xuất khẩu khoảng 17 tỷ USD mỗi năm. Khoảng 80% giá trị cấu thành sản phẩm được tạo ra trong nước, góp phần giữ xuất siêu và tạo sinh kế cho hàng triệu lao động, người trồng rừng. Đây là thành công khó phủ nhận. Nhưng nếu nhìn từ góc độ chiến lược, việc lệ thuộc quá lớn vào xuất khẩu khiến ngành gỗ dễ tổn thương trước những cú sốc từ bên ngoài.
Trong bối cảnh thương mại toàn cầu còn nhiều biến động, khai thác tốt thị trường hơn 100 triệu dân sẽ giúp ngành gỗ Việt Nam đa dạng hóa đầu ra và nâng khả năng chống chịu trước những cú sốc từ bên ngoài. Dù vậy, nhiều doanh nghiệp vẫn xem thị trường nội địa như “phao cứu sinh” mỗi khi đơn hàng xuất khẩu giảm, thay vì một trụ cột chiến lược ngang hàng. Điều này dẫn đến đầu tư nửa vời: kênh phân phối manh mún, thương hiệu yếu, dịch vụ hậu mãi chưa chuyên nghiệp. Thị trường trong nước vì thế bị bỏ ngỏ cho hàng nhập khẩu hoặc sản phẩm kém chất lượng lấn lướt.
Một số doanh nghiệp đã sử dụng gỗ rừng trồng trong nước để sản xuất các sản phẩm chất lượng cao, thân thiện với môi trường phục vụ người tiêu dùng trong nước. Đây là tín hiệu tích cực cho thấy khi nội địa được nhìn như một thị trường độc lập, không phải “phần thừa của xuất khẩu”, ngành gỗ hoàn toàn có thể tạo nên những thương hiệu nội thất Việt Nam mạnh ngay tại sân nhà.
Hạ tầng thị trường yếu: Rào cản lớn nhất của nội thất Việt Nam
Điểm nghẽn lớn nhất của thị trường nội địa gỗ không nằm ở nhu cầu, mà nằm ở “hạ tầng thị trường”. Hệ thống phân phối còn phân tán, thiếu đồng bộ; sự kết nối giữa nhà sản xuất, chủ đầu tư, kiến trúc sư, nhà thiết kế và người tiêu dùng chưa hiệu quả. Với đặc thù thị trường nội địa mang tính “may đo”, nhiều đơn hàng nhỏ, yêu cầu thiết kế đa dạng, việc thiếu chuẩn hóa kênh phân phối khiến chi phí kinh doanh đội lên, thời gian thu hồi vốn kéo dài, rủi ro thương mại tăng.
Theo các hiệp hội ngành gỗ, thị trường nội địa phải được xác lập là một trong hai trụ cột chiến lược của ngành gỗ và nội thất Việt Nam, song hành với xuất khẩu chứ không chỉ là phương án dự phòng. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp thay đổi mô hình kinh doanh: đầu tư bài bản vào thương hiệu, thiết kế, dịch vụ hậu mãi, thương mại điện tử; xây dựng hệ thống showroom, đại lý chuẩn hóa; tăng cường liên kết với kiến trúc sư, nhà thầu nội thất để đưa sản phẩm vào các dự án nhà ở, văn phòng, trường học, bệnh viện.
Đối với người tiêu dùng, một “hạ tầng thị trường” tốt đồng nghĩa với khả năng tiếp cận rộng hơn các sản phẩm nội thất Việt Nam, từ phân khúc phổ thông đến cao cấp. Khi chuỗi cung ứng trong nước vận hành trơn tru, người mua không còn phải lựa chọn giữa hàng nhập khẩu đắt đỏ và hàng giá rẻ kém chất lượng; thay vào đó là những sản phẩm nội địa có thiết kế đẹp, bền, an toàn, dịch vụ bảo hành rõ ràng.
Vùng nguyên liệu bền vững và chế biến sâu gỗ: Nền tảng cho dư địa tăng trưởng mới
Để thị trường nội địa gỗ phát triển bền vững, câu chuyện không dừng ở kênh phân phối mà phải quay về gốc: vùng nguyên liệu và chế biến sâu gỗ. Ngành gỗ Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải tạo ra những động lực tăng trưởng mới, từ phát triển vùng nguyên liệu, nâng cao tỷ lệ chế biến sâu đến mở rộng thị trường nội địa và khai thác giá trị carbon. Trong chiến lược đó, vùng nguyên liệu phải được xác định là nền tảng, chế biến sâu là động lực tăng trưởng, xuất khẩu và thị trường nội địa là hai trụ cột, còn tín chỉ carbon sẽ mở thêm một nguồn giá trị mới cho toàn ngành.
Việt Nam hiện có khoảng 4,9 triệu ha rừng trồng, trong đó 4,1 triệu ha là rừng sản xuất; khoảng 880.000 ha đã được cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững FSC hoặc PEFC. Tuy nhiên, diện tích rừng gỗ lớn vẫn còn hạn chế, liên kết giữa người trồng rừng và doanh nghiệp chưa chặt chẽ, quy hoạch cơ sở chế biến chưa gắn với vùng nguyên liệu. Tổng nhu cầu nguyên liệu cho đồ gỗ, ván nhân tạo, viên nén, dăm gỗ khoảng 59 triệu m3 mỗi năm, khiến bài toán phân bổ “tầng giá trị” nguyên liệu càng trở nên cấp bách.
Nếu kéo dài chu kỳ trồng rừng lên khoảng 10-12 năm, lợi nhuận của người trồng rừng có thể cao gấp khoảng 2,5 lần so với khai thác gỗ non. Phát triển rừng gỗ lớn từ nhu cầu thị trường, gắn với nhà máy chế biến sâu tại chỗ, sẽ tạo ra chuỗi giá trị bền vững hơn: người trồng rừng có động lực giữ rừng lâu hơn; doanh nghiệp có nguồn gỗ lớn cho sản phẩm giá trị cao, đáp ứng yêu cầu sản xuất xanh và truy xuất nguồn gốc; người tiêu dùng trong nước được hưởng các sản phẩm nội thất bền, đẹp, an toàn, thay vì phụ thuộc vào nguồn gỗ giá rẻ, giá trị thấp.
Chiến lược “hai chân”: Sân nhà là bệ phóng chứ không phải điểm tựa tạm thời
Trong bối cảnh các yêu cầu về sản xuất xanh, truy xuất nguồn gốc và giảm phát thải đang ngày càng trở thành điều kiện quan trọng của thương mại quốc tế, ngành gỗ Việt Nam cần một chiến lược phát triển tổng thể và dài hạn. Chiến lược đó phải đứng trên “hai chân” vững chắc: xuất khẩu giữ vai trò cửa ngõ ra thế giới, còn thị trường nội địa là bệ phóng ổn định, tạo nền tảng để doanh nghiệp thử nghiệm sản phẩm mới, tối ưu quy trình, xây dựng thương hiệu dài hạn.
Nếu coi sân nhà là “bài kiểm tra thật” cho nội thất Việt Nam, doanh nghiệp sẽ buộc phải nâng tiêu chuẩn thiết kế, chất lượng và dịch vụ khách hàng. Việc mở rộng thị trường nội địa không chỉ là câu chuyện kinh tế mà còn là câu chuyện văn hoá: làm thế nào để người Việt tự hào và ưu tiên dùng nội thất Việt Nam. Khi ngành gỗ tận dụng được hết tiềm năng phát triển tại thị trường nội địa, kết hợp với vùng nguyên liệu bền vững và chế biến sâu gỗ, dư địa tăng trưởng sẽ mở rộng không chỉ trong vài năm mà cho cả một chu kỳ phát triển mới.
Nếu chúng ta bỏ lỡ cơ hội này, thị trường 5-7 tỷ USD sẽ tiếp tục là “miếng bánh” bị chia nhỏ cho sản phẩm nhập khẩu và hàng kém chất lượng. Ngược lại, nếu coi nội địa là chiến lược, không phải lựa chọn tình thế, ngành gỗ Việt có thể bước sang giai đoạn phát triển bền vững hơn – nơi người trồng rừng, doanh nghiệp và người tiêu dùng cùng được hưởng lợi từ một hệ sinh thái gỗ nội thất lành mạnh, hiện đại và có bản sắc.
