Phán quyết đảo ngược chính sách: một bước lùi cho chủ nghĩa bài nhập cư hệ thống
Vụ việc thẩm phán liên bang ở New York hủy chính sách tạm dừng xét và cấp thị thực định cư Mỹ đối với công dân 75 quốc gia là tranh chấp pháp lý xoay quanh ranh giới quyền hạn của cơ quan hành pháp, cách hiểu luật di trú và quyền được xem xét hồ sơ cá nhân của người xin định cư trên phạm vi visa toàn cầu. Đây không chỉ là một động thái thủ tục, mà là câu hỏi: chính quyền có được quyền gạt sang bên cạnh hàng loạt con người chỉ vì quốc tịch của họ hay không.
Ngày 21-8, thẩm phán Jeannette Vargas của Tòa án Liên bang Địa hạt Nam New York ra phán quyết hủy chính sách do Bộ Ngoại giao dưới thời Tổng thống Donald Trump ban hành từ tháng 1-2026, vốn đình chỉ việc xét và cấp thị thực định cư đối với công dân 75 quốc gia, từ Afghanistan, Iran đến Nga, Somalia, Brazil, Colombia, Haiti, Pakistan… Bà khẳng định quy định này “trái luật” và vượt quá thẩm quyền mà Quốc hội đã giao cho Ngoại trưởng.
Đáng chú ý, Bộ Ngoại giao đồng thời thông báo tạm thời dừng tất cả lịch hẹn visa định cư trên toàn thế giới để tập huấn nhân viên lãnh sự, khiến người nộp đơn toàn cầu tiếp tục lao đao vì tình trạng tạm dừng visa nhập cư kéo dài thêm vài tuần không rõ mốc kết thúc. Điều đó cho thấy: dù phán quyết là thắng lợi trong nguyên tắc, người xin thị thực định cư Mỹ chưa thể thở phào.
Từ “gánh nặng công cộng” đến cấm diện rộng: khi lý do an sinh bị đẩy quá xa
Căn nguyên của chính sách là nỗi ám ảnh “gánh nặng công cộng” – lập luận rằng người nhập cư có thể trở thành đối tượng phụ thuộc các chương trình trợ cấp công. Chính quyền Trump cho rằng hơn 30% gia đình có người nhập cư từ các quốc gia trong danh sách đã từng dùng ít nhất một hình thức trợ cấp. Từ đó, họ tìm cách siết việc cấp thị thực bằng hàng loạt biện pháp, từ tạm dừng visa định cư để tập huấn lãnh sự đến kế hoạch thu hồi visa du lịch, công tác của những người xin tị nạn sau khi nhập cảnh.
Nhưng luật di trú Mỹ không ủng hộ cách tiếp cận cắt khúc như vậy. Phán quyết của thẩm phán Vargas nhắc lại điều tưởng như hiển nhiên: đánh giá nguy cơ trở thành gánh nặng công cộng phải dựa trên từng hồ sơ cụ thể – tài chính, tuổi tác, sức khỏe, kỹ năng, gia đình – chứ không phải quốc tịch. Quốc hội đã giao cho viên chức lãnh sự quyền cân nhắc từng trường hợp; Bộ Ngoại giao không thể biến quyền đó thành lệnh cấm mang tính hệ thống đối với gần 40% quốc gia trên thế giới.
Trên thực tế, khóa tập huấn mà Bộ Ngoại giao viện dẫn cũng xoay quanh đúng chủ đề sàng lọc những người có nguy cơ trở thành “gánh nặng xã hội”. Vấn đề nằm ở chỗ: đào tạo thêm để áp dụng luật tốt hơn là điều nên làm, nhưng sử dụng nó như cái cớ để tạm dừng visa toàn cầu hoặc biện minh cho một lệnh đình chỉ diện rộng lại là câu chuyện khác.
Tác động ngay lập tức: hy vọng mở ra, nhưng lịch phỏng vấn vẫn tắc
Về mặt pháp lý, khi thẩm phán hủy chính sách, thông điệp rất rõ: không thể tự động từ chối thị thực định cư Mỹ chỉ vì hộ chiếu của bạn thuộc một trong 75 quốc gia bị liệt kê. Nếu phán quyết được giữ nguyên, chính quyền buộc phải quay về cơ chế xét từng hồ sơ, thay vì đình chỉ trên diện rộng dựa theo quốc tịch. Đây là thay đổi lớn cho hàng chục nghìn người nộp đơn, từ diện đoàn tụ gia đình đến diện việc làm.
Nhưng với người nộp đơn thường, điều họ thấy trước mắt vẫn là trì hoãn. Bộ Ngoại giao thông báo tạm dừng tất cả lịch hẹn cấp visa định cư trên toàn thế giới để tổ chức tập huấn cho nhân viên đại sứ quán, lãnh sự quán; thời gian gián đoạn có thể kéo dài vài tuần tùy địa điểm và các lịch hẹn hiện có sẽ bị điều chỉnh. Điều tích cực là tạm dừng này chỉ áp dụng cho visa định cư, không ảnh hưởng đến visa du lịch, du học, công tác hay lao động tạm thời – tức người xin các loại visa phi định cư không bị cuốn vào làn sóng hạn chế mới.
Với các gia đình đã bị chia cắt vì chính sách cũ, phán quyết là tín hiệu công lý muộn màng nhưng cần thiết. Đại diện các tổ chức khởi kiện mô tả đây là thắng lợi cho pháp quyền và cho quyền đoàn tụ gia đình, sau thời gian chính sách khiến nhiều người đã đủ điều kiện xin thị thực định cư bị chặn đứng.
Đường dài phía trước: kháng cáo, Tối cao Pháp viện và quyền được xem xét công bằng
Không nên ảo tưởng rằng một phán quyết cấp địa hạt sẽ ngay lập tức chấm dứt xu hướng siết nhập cư. Giới quan sát đã dự báo vụ việc gần như chắc chắn sẽ được kháng cáo và có thể leo lên đến Tòa án Tối cao, trong bối cảnh chính quyền Trump kiên trì với chương trình hạn chế nhập cư của mình. Cùng lúc, Bộ Ngoại giao khoe thành tích thu hồi khoảng 175.000 visa Mỹ kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng với nhiều lý do khác nhau, cho thấy chiến lược “siết dần” vẫn tiếp diễn.
Trọng tâm cuộc tranh luận không chỉ là con số 75 quốc gia hay 40% bản đồ thế giới bị đụng chạm. Vấn đề sâu xa hơn là: liệu nước Mỹ có còn tôn trọng nguyên tắc rằng mỗi người xin thị thực – từ người lao động có tay nghề đến thân nhân bảo lãnh – đều xứng đáng được xét trên hồ sơ cá nhân của mình, thay vì bị đánh đồng bởi chính trị và định kiến? Câu trả lời sẽ phụ thuộc vào phán quyết cuối cùng của hệ thống tòa án và cách Bộ Ngoại giao điều chỉnh quy trình thị thực định cư sau giai đoạn tạm dừng visa nhập cư hiện nay.
Trong lúc chờ đợi, người nộp đơn trên khắp thế giới chỉ có thể chuẩn bị hồ sơ kỹ hơn, theo dõi thông báo của lãnh sự quán và kiên nhẫn. Phán quyết của thẩm phán Vargas cho họ một cơ hội pháp lý: cánh cửa định cư không thể bị khóa chỉ bằng một danh sách quốc tịch. Nhưng để cánh cửa đó thực sự mở, cần thêm thời gian, thêm án lệ ủng hộ và quan trọng nhất là ý chí chính trị tôn trọng luật hơn là uốn cong luật vì nỗi sợ “gánh nặng công cộng”.
