Lệnh hoãn siết visa: Khoảng dừng tạm thời giữa làn sóng thắt chặt
Lệnh tạm hoãn các quy định siết chặt visa nước ngoài đối với sinh viên và nhà báo là quyết định của một thẩm phán liên bang Mỹ, nhằm trì hoãn việc áp dụng những giới hạn mới về thời gian lưu trú mà Bộ An ninh Nội địa đề xuất cho hai nhóm người nước ngoài vốn giữ vai trò then chốt trong giáo dục, khoa học và truyền thông quốc tế.
Điểm cốt lõi không phải là nước Mỹ đột ngột cởi mở hơn, mà là hệ thống tư pháp đang kéo phanh một chính sách thị thực Mỹ mang tính thử nghiệm, rủi ro cao. Lệnh đình chỉ của thẩm phán liên bang Dennis Saylor được ban hành ngày 14/9, chỉ một ngày trước khi quy định mới của Bộ An ninh Nội địa dự kiến có hiệu lực. Điều đó cho thấy mức độ tranh cãi gay gắt quanh việc siết chặt visa nước ngoài, đặc biệt với thị thực sinh viên Mỹ và nhà báo nước ngoài Mỹ – hai nhóm gắn trực tiếp với hình ảnh, sức cạnh tranh và quyền lực mềm của nước này.
Quy định mới muốn thay đổi điều gì với sinh viên và nhà báo?
Nếu được áp dụng, gói quy định mới sẽ lật lại một trong những nền tảng lâu nay của thị thực sinh viên Mỹ. Theo đề xuất của Bộ An ninh Nội địa, sinh viên quốc tế chỉ được lưu trú tối đa 4 năm rồi phải xin gia hạn, thay vì được ở Mỹ trong suốt thời gian chương trình học như trước. Đây là bước chuyển từ mô hình linh hoạt theo tiến độ học tập sang mô hình cứng theo thời hạn hành chính.
Với nhà báo nước ngoài Mỹ, mức độ siết còn mạnh hơn. Thời gian lưu trú bị giới hạn ở 240 ngày, có thể gia hạn thêm một khoảng tương tự, trong khi trước đây họ có thể ở tới 5 năm. Riêng nhà báo Trung Quốc chỉ được cấp visa 90 ngày, mỗi lần gia hạn cũng chỉ 90 ngày. Nói cách khác, nhịp làm việc dài hơi của báo chí quốc tế sẽ bị cắt thành những đoạn ngắn, luôn treo trên đầu nguy cơ không được gia hạn. Trong bối cảnh Mỹ tiếp nhận hơn 1,1 triệu sinh viên quốc tế trong năm học 2023-2024, nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác, phạm vi tác động của thay đổi này là rất lớn.
Tòa án nghi ngờ: An ninh quốc gia hay tự bắn vào chân mình?
Chính quyền viện dẫn lý do an ninh quốc gia để biện minh cho việc siết chặt visa nước ngoài, coi đây là phần trong chiến dịch rộng hơn nhằm thắt chặt nhập cư của Tổng thống Donald Trump. Nhưng trong bản ghi nhớ, thẩm phán Saylor lại vẽ ra một bức tranh khác: hệ thống hiện tại đã tạo điều kiện cho hàng chục triệu sinh viên nước ngoài tới Mỹ, thúc đẩy nghiên cứu khoa học, y tế, công nghệ và tăng trưởng kinh tế.
Ông chỉ ra rằng thay vì cải thiện hệ thống đang vận hành, Bộ An ninh Nội địa lại chọn thay thế bằng một chương trình "hạn chế đáng kể" số sinh viên, nhà nghiên cứu, giáo sư và nhà báo nước ngoài. Đáng lo hơn, các tiêu chí từ chối gia hạn bị đánh giá là hạn chế, thiếu rõ ràng, trong khi người bị từ chối không có quyền kháng nghị. Nói thẳng, đây là việc trao quyền tuỳ nghi quá lớn cho cơ quan hành pháp. Khi một viên chức có thể rút ngắn thời gian học tập hay tác nghiệp của người nước ngoài mà không cần cơ chế khiếu nại, an ninh quốc gia rất dễ trở thành chiếc ô che cho các quyết định thiếu minh bạch.
Cú sốc tiềm ẩn với sinh viên, nhà báo và quyền lực mềm Mỹ
Với sinh viên quốc tế, việc thị thực sinh viên Mỹ bị giới hạn cứng 4 năm đồng nghĩa với thêm một tầng thủ tục, rủi ro và chi phí tinh thần. Các chương trình nghiên cứu dài, học kép, hoặc chuyển ngành sẽ bị bó vào khung thời gian hành chính. Ngay cả khi lệnh siết chưa có hiệu lực, tâm lý bất ổn đã xuất hiện: liệu có nên đầu tư cả sự nghiệp học thuật vào một hệ thống mà quyền gia hạn nằm trong tay một cơ quan có thể từ chối mà không cần giải thích nhiều?
Với nhà báo nước ngoài Mỹ, đặc biệt là những người phải đưa tin dài hạn về chính trị, kinh tế và xã hội, chu kỳ 240 ngày bị rút xuống 90 ngày đối với nhà báo Trung Quốc khiến công việc trở thành cuộc đua ngắn hơi. Vắng mặt các tiếng nói độc lập, phân tích sâu từ bên ngoài, môi trường thông tin tại Mỹ cũng mất đi sự phản chiếu cần thiết. Về dài hạn, siết chặt visa nước ngoài theo cách này sẽ bào mòn sức hút học thuật, làm suy yếu quyền lực mềm mà nước này xây dựng nhiều thập kỷ qua.
Điều gì tiếp theo trên mặt trận pháp lý – và người trong cuộc nên làm gì?
Lệnh tạm hoãn hôm 14/9 chỉ là một bước thủ tục, không phải phán quyết cuối cùng về tính hợp pháp của các quy định mới. Thẩm phán Saylor chưa đưa ra quyết định nội dung mà chỉ ấn định phiên xét xử, điều trần tiếp theo vào ngày 2/10. Điều này có nghĩa là thời gian và kết cục của tranh chấp chính sách thị thực Mỹ vẫn hoàn toàn bất định. Mọi kịch bản đều mở: tòa có thể bác bỏ toàn bộ, yêu cầu sửa đổi, hoặc bật đèn xanh cho phần lớn quy định.
Trong khoảng trống đó, sinh viên và nhà báo nên tỉnh táo: không hoảng loạn, nhưng cũng không ảo tưởng. Lệnh hoãn giúp các hồ sơ hiện tại tránh cú sốc tức thì, song nó không xoá đi xu hướng chung là siết chặt visa nước ngoài trong chính sách nhập cư. Các trường đại học, tòa soạn và liên minh công đoàn – những bên đã khởi kiện – cần tiếp tục tạo áp lực, cung cấp số liệu về đóng góp kinh tế, khoa học để chứng minh rằng bảo vệ an ninh không cần đồng nghĩa với tự làm suy yếu hệ sinh thái tri thức của chính mình.
