Một phán quyết tạm thời nhưng mang tính bảo vệ hệ thống mở
Phán quyết tạm hoãn của tòa án Mỹ đối với quy định mới siết chặt thị thực du học sinh Mỹ và nhà báo nước ngoài là quyết định pháp lý đình chỉ việc áp dụng giới hạn thời gian lưu trú ngắn hơn, qua đó tạm thời bảo vệ cơ chế thị thực theo thời gian chương trình học và công việc đã vận hành hàng thập niên, cho phép hàng chục triệu sinh viên và nhà nghiên cứu quốc tế đến học tập và làm việc tại Mỹ. Điểm đáng chú ý không phải là một chiến thắng dứt khoát, mà là việc hệ thống pháp lý liên bang đã kịp thời chặn lại một thay đổi có nguy cơ làm đảo lộn toàn bộ kiến trúc thị thực du học và báo chí. Thẩm phán liên bang Dennis Saylor ngày 14/9 ban hành lệnh tòa án Mỹ hoãn visa, đúng một ngày trước khi quy định mới của Bộ An ninh Nội địa (DHS) dự kiến có hiệu lực. Đây là khoảnh khắc cho thấy trong cuộc giằng co giữa an ninh và mở cửa học thuật, cán cân đang được kéo trở lại phía bảo vệ tính liên tục của hệ thống.
Quy định mới: an ninh quốc gia hay bước lùi với giáo dục và báo chí?
Nếu được áp dụng, quy định sinh viên nước ngoài mới của DHS sẽ giới hạn thời gian lưu trú của thị thực F và J ở mức tối đa 4 năm, buộc toàn bộ du học sinh và người tham gia trao đổi văn hóa phải xin gia hạn thay vì ở lại Mỹ theo suốt chương trình học như trước. Với thị thực du học sinh Mỹ, sự thay đổi này biến một cơ chế linh hoạt thành một tiến trình hành chính đầy rủi ro, đặc biệt cho các chương trình sau đại học kéo dài. Ở phía nhà báo nước ngoài Mỹ, thị thực I vốn có thể kéo dài nhiều năm sẽ bị cắt xuống tối đa 240 ngày, chỉ khoảng 8 tháng, kèm khả năng gia hạn thêm 240 ngày; riêng nhà báo Trung Quốc chỉ được 90 ngày mỗi lần. Đây không chỉ là siết về con số, mà là tín hiệu chính trị rõ ràng: ưu tiên an ninh quốc gia được đặt cao hơn tự do báo chí và dòng chảy thông tin. Liên minh các công đoàn đại diện cho đại học, giáo viên và nhà báo đã buộc phải khởi kiện để chặn một cú xoay trục chính sách quá mạnh theo hướng đóng cửa.
Vì sao hệ thống hiện tại đáng được bảo vệ?
Thẩm phán Saylor không che giấu sự hoài nghi với lập luận an ninh của DHS. Ông nhấn mạnh hệ thống hiện nay đã tạo điều kiện cho hàng chục triệu sinh viên và nhà nghiên cứu nước ngoài đến Mỹ, mang lại các nghiên cứu mang tính đột phá trong khoa học, y học, công nghệ cùng tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ. Nói cách khác, thị thực du học sinh Mỹ hiện tại không chỉ là giấy phép tạm trú, mà là hạ tầng cho sức cạnh tranh tri thức của Mỹ. Các con số cho thấy tầm vóc của hệ thống này: hiện có khoảng 1,6 triệu người sở hữu thị thực F và 500.000 người sở hữu thị thực J. Mỹ cũng tiếp nhận hơn 1,1 triệu sinh viên quốc tế trong năm học 2023-2024, nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác. Việc chuyển sang cơ chế thời hạn cứng 4 năm, gia hạn theo tiêu chí “hạn chế và thiếu rõ ràng”, lại không cho phép kháng nghị, đồng nghĩa trao cho quan chức DHS quyền thực tế để rút ngắn hoặc chấm dứt các dự án học thuật chỉ bằng một quyết định hành chính. Đó là lý do phán quyết hoãn của tòa án đáng được coi là bước bảo vệ năng lực thu hút chất xám.
Tác động thực tế lên du học sinh và nhà báo nước ngoài
Từ góc nhìn người trong cuộc, quy định mới không chỉ là vài con số khô khan. Với sinh viên quốc tế, nhất là chương trình tiến sĩ hoặc nghiên cứu sau tiến sĩ thường kéo dài hơn 4 năm, việc phải xin gia hạn trước một cơ quan có thẩm quyền rộng và tiêu chí mơ hồ là rủi ro nghiêm trọng cho kế hoạch học tập, công trình nghiên cứu và cả tương lai nghề nghiệp. Ai dám thiết kế dự án 6–7 năm nếu khả năng bị dừng giữa chừng nằm trong tay một quyết định từ chối gia hạn không thể kháng cáo? Đối với nhà báo nước ngoài Mỹ, chu kỳ 240 ngày, thậm chí 90 ngày với nhà báo Trung Quốc, khiến các dự án điều tra dài hơi gần như không thể thực hiện. Các tòa soạn sẽ buộc phải luân chuyển nhân sự liên tục, làm đứt đoạn bối cảnh và mạng lưới nguồn tin. Điều này phục vụ mục tiêu kiểm soát luồng thông tin hơn là tăng tính tuân thủ pháp luật. Tòa án Mỹ hoãn visa, vì thế, là tin tốt trước mắt: những người đã lên kế hoạch dài hạn chưa bị buộc phải thu hẹp hoặc hủy bỏ dự án ngay lập tức.
Cuộc đối đầu phía trước: an ninh hay sức mạnh tri thức?
Phán quyết của thẩm phán Saylor mới chỉ là bước dừng tạm thời. Ông chưa đưa ra phán quyết về nội dung vụ kiện và đã ấn định phiên xét xử tiếp theo vào ngày 2/10. Nghĩa là, cuộc tranh luận căn bản – liệu Mỹ chọn siết chặt nhập cư và thị thực đến mức đánh đổi vị thế trung tâm học thuật toàn cầu – vẫn chưa ngã ngũ. Từ góc độ chiến lược, việc gắn thị thực du học sinh Mỹ và nhà báo nước ngoài vào chiến dịch rộng hơn siết nhập cư của chính quyền Donald Trump là một chọn lựa mang tính biểu tượng: nó gửi đi thông điệp rằng ngay cả những dòng di chuyển hợp pháp, được kiểm soát kỹ như sinh viên và nhà nghiên cứu, cũng bị nhìn qua lăng kính nghi ngờ. Nếu tòa phán đứng về phía DHS, Mỹ có thể giảm được một phần rủi ro an ninh, nhưng cái giá phải trả là suy yếu dần mạng lưới tri thức và khả năng kể câu chuyện về chính mình thông qua báo chí quốc tế. Ngược lại, nếu hệ thống hiện tại được bảo vệ lâu dài, đó sẽ là lời khẳng định rằng sức mạnh tri thức và mở cửa học thuật vẫn được đặt lên trên tâm lý phòng thủ ngắn hạn.
