ATFM là gì và vì sao sống còn khi drone xuất hiện gần sân bay?
Quản lý lưu lượng ATFM là hệ thống phối hợp giữa các cơ sở điều hành bay, cảng hàng không và hãng hàng không nhằm điều tiết số lượng chuyến bay phù hợp với năng lực sân bay và vùng trời, qua đó giảm ùn tắc, bảo đảm an toàn và hạn chế hiệu ứng dây chuyền khi có biến động như thời tiết xấu hay drone xâm nhập sân bay. Trong cao điểm Quốc khánh, hàng không Việt Nam chứng kiến bức tranh điển hình: lưu lượng tăng 8,65% lên 13.482 chuyến chỉ trong 5 ngày, trong khi thời tiết xấu và nguy cơ UAV liên tục tạo áp lực kép lên hệ thống. Trong bối cảnh đó, Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam chủ động kích hoạt các biện pháp ATFM, điều phối linh hoạt toàn mạng để tránh việc chỉ một điểm nghẽn biến thành khủng hoảng dây chuyền trên khắp các đường bay thương mại.
Cát Bi và bài học: một drone, cả mạng bay phải trả giá
Tình huống drone xâm nhập sân bay Cát Bi tối 2/9 là minh chứng trần trụi cho việc an ninh hàng không UAV không còn là nguy cơ lý thuyết mà đã trở thành mối đe dọa vận hành hàng ngày. Vào khoảng 20h10, thiết bị bay không người lái xuất hiện trái phép khiến sân bay buộc phải dừng tiếp thu tàu bay. Chỉ một UAV, năm chuyến bay bị ảnh hưởng trực tiếp; ba chuyến đang trên không phải chuyển hướng hạ cánh xuống Nội Bài, kéo theo chi phí nhiên liệu tăng và lịch khai thác đảo lộn. Đó là hiệu ứng dây chuyền điển hình: thay vì phục vụ hành khách tại điểm đến ban đầu, cả tổ bay, mặt đất, nhà ga và hành khách đều bị kéo vào vòng xoáy trễ chuyến, chuyển hướng, chờ nối chuyến. Trong bối cảnh lưu lượng toàn mạng tăng và thời tiết bất lợi, mỗi phút chậm trễ do UAV là một cái giá đắt mà hành khách phải gánh bằng thời gian và sự bất tiện.
ATFM chủ động “hãm phanh” từ mặt đất: chặn tắc nghẽn từ gốc
Điểm đáng chú ý trong câu chuyện cao điểm Quốc khánh là ATFM không chờ đến khi máy bay dồn cục trên trời mới điều tiết, mà can thiệp từ mặt đất. Với lưu lượng tăng 8,65% và các chuyến đi, đến tăng tới 11,03% so với cùng kỳ, nhiều sân bay trọng điểm như Tân Sơn Nhất, Nội Bài, Đà Nẵng, Phú Quốc, Cam Ranh đều chạm ngưỡng năng lực trong khung giờ cao điểm. Thời tiết xấu xuất hiện đúng giờ cao điểm càng đe dọa tạo ra cảnh máy bay bay vòng, cạn nhiên liệu, phải chuyển sân. Thay vì để kịch bản đó xảy ra, Trung tâm Điều phối luồng không lưu triển khai Chương trình trì hoãn tại mặt đất (GDP) tại Nội Bài và Tân Sơn Nhất trong ba ngày cao điểm, tính toán và phân bổ lại thời gian cất cánh (CTOT) cho các chuyến bay. "Trong 5 ngày nghỉ lễ, số chuyến bay được điều chỉnh CTOT chiếm chưa tới 2% tổng sản lượng, giúp hơn 98% chuyến bay khai thác thuận lợi bất chấp thời tiết bất lợi". Đây là bằng chứng rõ ràng rằng quản lý lưu lượng ATFM hiệu quả còn bảo vệ cả túi tiền hãng bay và sự kiên nhẫn của hành khách.
Khi drone xâm nhập sân bay: phản xạ ATFM quyết định mức độ thiệt hại
Khác với thời tiết, UAV là yếu tố khó dự báo, đòi hỏi phản ứng cực nhanh. Khi drone xâm nhập sân bay Cát Bi, thách thức của ATFM không chỉ là bảo đảm an toàn tuyệt đối cho các chuyến đang tiếp cận mà còn phải chặn kịp thời hiệu ứng dây chuyền đối với cả mạng bay. Ngay sau khi nhận thông tin lúc 20h10, Trung tâm Điều phối luồng không lưu áp dụng biện pháp dừng khởi hành tại mặt đất (Ground Stop) với hai chuyến HVN1188 và VJC1282 đang chuẩn bị rời Tân Sơn Nhất đi Cát Bi. Cách làm này cho thấy một tư duy ATFM hiện đại: thà giữ máy bay lại tại sân đỗ, hành khách chờ thêm trên mặt đất còn hơn đẩy họ vào kịch bản bay chờ trên trời, vừa tốn nhiên liệu, vừa tạo thêm áp lực cho vùng trời kiểm soát. Hệ thống chỉ thực sự đáng tin cậy khi có khả năng ra quyết định trong vài phút, thay vì vài chục biên bản sau sự cố.
Diễn tập UAV của Vietnam Airlines: chuẩn bị trước để không đuổi theo khủng hoảng
Không chờ thêm một vụ drone xâm nhập sân bay ngoài đời thực, Vietnam Airlines cùng các đơn vị điều hành và khai thác đã chủ động diễn tập để nâng cấp khả năng ứng phó tình huống drone. Ngày 25/8, hãng phối hợp với Tổng công ty Quản lý bay và Tổng công ty Cảng hàng không tổ chức diễn tập mô phỏng ứng phó thiết bị bay không người lái xâm nhập trái phép tại sân bay theo kịch bản 3A.2026. Diễn tập bao trùm cả ba trụ cột: bảo đảm hoạt động bay, cảng hàng không, hãng hàng không, dựa trên quy định pháp luật và hướng dẫn của ICAO, CANSO về quản lý tình huống bất thường và quản lý luồng không lưu hợp tác. Trong bối cảnh bảy tháng đầu năm đã ghi nhận 22 vụ UAV ảnh hưởng trực tiếp và 18 vụ tiềm ẩn nguy cơ đối với khai thác, cùng các sự cố liên tiếp tại Tân Sơn Nhất khiến phải tạm dừng đường băng nhiều lần, việc diễn tập không còn là bài tập hình thức. Nó là cách duy nhất để các bên rà soát kênh thông tin, phân vai trách nhiệm và luyện cho mình phản xạ chung khi an ninh hàng không UAV bị đe dọa.
Theo kịch bản, UAV xuất hiện trong khu vực sân bay gây tác động liên hoàn đến vùng trời tiếp cận, khu bay, vị trí đỗ, nhà ga, dịch vụ mặt đất, tổ bay và hành khách. Các cơ sở điều hành bay và bộ phận quản lý lưu lượng của VATM phải điều tiết luồng không lưu từ sớm, từ xa; phía cảng phải tổ chức lại khai thác khu bay, sân đỗ, luồng khách; hãng hàng không phải kích hoạt phương án sân bay dự bị, điều chỉnh kế hoạch khai thác, tổ bay và phục vụ hành khách. "Kết quả diễn tập giúp các đơn vị rà soát, hoàn thiện quy trình và phương án ứng phó, đặc biệt là khả năng trao đổi thông tin và xử lý tình huống trong thực tế khai thác". Đó là cách duy nhất để khi sự cố xảy ra thật, mỗi giây không bị lãng phí vào việc hỏi: ‘Ai chịu trách nhiệm?’ mà được dùng cho câu hỏi quan trọng hơn: ‘Làm gì trong 5 phút tới?’
Kết luận: ATFM phải đi trước một bước, UAV không thể đi sau pháp luật
Cao điểm Quốc khánh cho thấy một nghịch lý rõ ràng: nhu cầu bay tăng nhanh, thời tiết và UAV ngày càng khó lường, nhưng kỳ vọng của hành khách về đúng giờ và an toàn lại không hề giảm. Nếu ATFM và quy trình ứng phó tình huống drone không được đầu tư, chỉ một drone xâm nhập sân bay hay một cơn mưa dông đúng giờ cao điểm là đủ làm rung chuyển cả mạng bay thương mại. Điểm tích cực là hệ thống đang đi đúng hướng: ATFM được sử dụng chủ động hơn, Ground Delay và Ground Stop trở thành công cụ quản lý rủi ro chứ không phải biện pháp chữa cháy; các sân bay Việt Nam nâng cao khả năng điều hành khai thác trong giai đoạn lưu lượng tăng; các hãng như Vietnam Airlines chủ động diễn tập để không bị động trước nguy cơ UAV. Bước tiếp theo phải là hoàn thiện thêm công tác ATFM, mở rộng hợp tác ra quyết định (CDM) và tăng kết nối giữa điều hành bay, cảng và hãng, để khi mạng bay tăng trưởng, khả năng chịu đựng cú sốc cũng tăng theo, thay vì mong manh hơn.
