‘Học thật, thi thật’ là lời cam kết với thị trường lao động, không phải khẩu hiệu cho đẹp
“Học thật, thi thật” là một định hướng cải cách giáo dục đặt trọng tâm vào trung thực và chất lượng thực chất, trong đó mọi hoạt động dạy học, kiểm tra, đánh giá phải phản ánh đúng năng lực người học, giúp họ bước vào thị trường lao động với năng lực thật thay vì những thành tích, điểm số được tô vẽ và các danh hiệu mang tính hình thức. Một khẩu hiệu nghe quen tai chỉ trở thành chính sách giáo dục mới khi nó gắn được với thước đo cuối cùng: người học có làm được việc ngoài đời hay không. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nói thẳng, thước đo chuẩn xác nhất của “học thật, thi thật” chính là thị trường lao động, nơi bằng cấp giả lập tức bị bóc trần. Nếu ngành giáo dục tiếp tục xây nền móng bằng những con số đẹp, niềm tin xã hội sẽ tiếp tục bị bào mòn, và khẩu hiệu sẽ trở thành tấm bình phong che giấu sự thiếu trung thực.
Vì sao gian lận thi cử và những ‘điểm 10 gian dối’ vẫn hoành hành?
Những vụ gian lận thi cử, từ nâng điểm chấn động ở Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình đến sai phạm tại Trường chuyên Tuyên Quang, không phải sự cố cá biệt mà là triệu chứng của một cơ chế giáo dục đang lệ thuộc vào cửa hẹp của một kỳ thi duy nhất. Khi kỳ thi tốt nghiệp THPT bị thổi phồng thành chiếc “cửa sinh” quyết định tương lai, điểm số trở thành thứ quyền lực có thể mua bán, chạy chọt. Những người có quyền dám thao túng điểm số vì tin rằng lợi ích của việc đỗ đạt lớn hơn rủi ro bị xử lý. Trong bối cảnh đó, “điểm 10 gian dối” nở rộ: số lượng học sinh khá, giỏi ở bậc THPT dao động từ 75-85% toàn quốc, một tỷ lệ phản ánh sự lạm phát thành tích hơn là năng lực thực sự. Theo một nguồn chính thức, “những vụ nâng điểm, gian lận thi tốt nghiệp THPT thời gian qua đã làm rúng động dư luận” và buộc hệ thống phải đối diện với yêu cầu đánh giá học sinh thực chất.
Trung thực không sinh ra trong phòng thi: nó đến từ những thói quen nhỏ hằng ngày
Cốt lõi của học thật thi thật không nằm ở việc siết chặt thêm vài camera ở phòng thi, mà ở việc sửa lại những thói quen hằng ngày dung dưỡng gian dối. Chính Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh, sự trung thực không tự nhiên xuất hiện trong kỳ thi mà phải được nuôi dưỡng từ những việc nhỏ nhất: cách thầy cô chấm bài, cách nhà trường báo cáo thành tích, cách phụ huynh “giúp” con làm bài tập. Khi phụ huynh làm thay bài tập, khi giáo viên nể nang cho điểm, khi trường học tô hồng số liệu, chúng ta đang gieo hạt giống của gian lận thi cử sau này. Góc nhìn Phật giáo chỉ ra, cái tham trong giáo dục không chỉ là tham tiền mà còn là tham danh, tham thành tích, tham sự công nhận, khiến điểm số bị biến thành “giá trị giả” làm người học ngộ nhận về khả năng của mình và mất động lực tự học. Một nền giáo dục bị nhiễm bệnh thành tích sẽ không thể tạo ra nhân tài vì điểm số đã đứt gãy khỏi năng lực thật.
Phá thế độc đạo của một kỳ thi: phải thay triết lý tổ chức thi và cách đánh giá
Muốn chấm dứt vòng luẩn quẩn gian lận thi cử, hệ thống phải dám giảm quyền lực của một kỳ thi duy nhất. Các rào cản kỹ thuật – thêm giám sát, thêm quy chế – luôn bất lực trước sự tiến hóa của tâm lý đối phó. Khi siết chặt trong phòng thi, gian lận dịch chuyển sang học bạ được thổi phồng, luyện thi cấp tốc, các loại chứng chỉ và giải thưởng được người lớn làm thay. Giải pháp căn cơ là một cuộc cách mạng về triết lý tổ chức thi, bắt đầu từ kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2027. Thay vì dùng kỳ thi này như cây gậy phân loại khốc liệt, cần biến nó thành “tấm lưới bảo hiểm” – một cửa kiểm tra tối thiểu để đảm bảo chuẩn chung, trong khi trọng tâm tuyển sinh và phân luồng dựa nhiều hơn vào quá trình học tập thực chất, đánh giá liên tục và học bạ trung thực. Nếu làm được, quy mô kỳ thi quốc gia có thể thu hẹp từ khoảng 1 triệu thí sinh xuống 150.000-250.000, giảm áp lực và khuyến khích học sinh nỗ lực bền bỉ suốt 3 năm THPT thay vì học tủ phút cuối.
Từ chính phủ đến lớp học: những bước cụ thể để khẩu hiệu thành hiện thực
Thông điệp học thật thi thật chỉ có sức sống nếu đi kèm các bước thay đổi rõ ràng từ cấp chính phủ đến từng lớp học. Ở tầm vĩ mô, Chỉ thị số 31 của Thủ tướng yêu cầu toàn ngành “thực hiện nghiêm các quy định về kiểm tra, đánh giá; khắc phục bệnh thành tích; bảo đảm đánh giá thực chất năng lực người học; xử lý nghiêm báo cáo không đúng thực tế” – nhấn mạnh công bằng của kỳ thi và niềm tin xã hội là lợi ích phải được đặt lên hàng đầu. Bộ Giáo dục đặt mục tiêu trong năm học 2026-2027 xác lập các thước đo cụ thể về chất lượng thực chất, tăng cường phòng chống gian lận thi cử, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ cho kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2027, đồng thời tập trung khắc phục bất cập và xử lý nghiêm vi phạm. Ở cấp trường lớp, điều đó phải hiện ra bằng các thói quen mới: đánh giá học sinh thực chất, chấm điểm đúng, nói không với “điểm 10 gian dối”, và xây dựng văn hóa tự trọng của người dạy lẫn người học, nơi trung thực không phải khẩu hiệu treo tường mà là nếp sống hằng ngày.
