“Học thật, thi thật” nghĩa là gì – và vì sao chúng ta chưa làm được?
“Học thật, thi thật, nhân tài thật” là một yêu cầu giáo dục trong đó quá trình học tập, kiểm tra thi cử và ghi nhận thành tích phải phản ánh trung thực năng lực học sinh, tránh mọi hình thức gian lận, thổi phồng điểm số hay làm đẹp hồ sơ để chạy theo bệnh thành tích. “Học thật, thi thật, nhân tài thật” đã nhiều lần được đặt ra trước thềm năm học mới, nhưng các vụ gian lận thi cử và làm đẹp học bạ vẫn cho thấy khoảng cách lớn giữa khẩu hiệu và thực tế. Trước yêu cầu xây dựng hệ thống đánh giá học sinh thật, Bộ trưởng Giáo dục đã nhấn mạnh phải xác định thước đo cụ thể về kết quả thực chất, lấy chất lượng và sự tiến bộ của người học làm căn cứ. Slogan đã rõ, nhưng nếu cơ chế đánh giá vẫn thưởng cho những con số đẹp hơn sự trung thực, “học thật, thi thật” sẽ mãi là khẩu hiệu treo trên tường lớp học.
Gốc rễ vấn đề: Khi điểm số quan trọng hơn năng lực học sinh
Nếu muốn đánh giá học sinh thật, phải dám nhìn thẳng vào thực tế: cơ chế hiện nay đang biến điểm số thành mục tiêu, còn năng lực học sinh chỉ là cái cớ. “Kẻ thù lớn nhất của học thật - thi thật là một hệ thống trong đó điểm số và thành tích trở nên quan trọng hơn năng lực thật”. Chuỗi áp lực bắt đầu từ phụ huynh muốn học bạ đẹp, học sinh cần điểm cao, lớp muốn nhiều học sinh giỏi, trường cần báo cáo đẹp, đơn vị muốn thành tích thi đua, và người quản lý cần những con số để trình lên trên. Mỗi tầng “nắn” kết quả một chút, đến cuối chuỗi, sự thật về năng lực học sinh bị méo đi đáng kể. Không ít phụ huynh còn tìm cách “xin điểm”, thậm chí can thiệp việc bố trí giáo viên đứng lớp khi con đạt điểm kém. Trong bối cảnh đó, gian lận thi cử không còn là hiện tượng cá biệt mà là hậu quả của một cơ chế khuyến khích làm đẹp dữ liệu hơn là tôn trọng sự thật.
Khi khẩu hiệu va vào thực tế gian lận, lạm phát điểm và lệch hướng học tập
Thông điệp “học thật, thi thật, nhân tài thật” được đặt ra sau các vụ gian lận thi tốt nghiệp THPT 2018 ở Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình, gây chấn động dư luận. Nhiều năm sau, khi các vụ gian lận thi cử ở Tuyên Quang, Quảng Trị tiếp tục bị phanh phui, người ta hiểu rằng bệnh không chỉ nằm ở một kỳ thi, mà ở cả hệ thống đánh giá. Sai phạm trong thi cử tại nhiều địa phương đặt ra câu hỏi khó hơn: làm sao để điểm số phản ánh đúng năng lực và người trung thực không bị thiệt. Lạm phát điểm học bạ, làm đẹp hồ sơ, nâng điểm nhẹ tay qua từng bài kiểm tra tạo nên một mặt bằng thành tích ảo, khiến đánh giá học sinh thật gần như bất khả thi. Sự lệch hướng còn thể hiện ở cấu trúc chương trình: có trường hơn 600 học sinh lớp 12 nhưng chỉ vài chục em chọn tổ hợp khoa học tự nhiên để thi, trong khi các môn xã hội được ưu tiên như “lối đi an toàn” cho điểm số. Khi học chủ yếu để lấy điểm, học đối phó và học để thi, khẩu hiệu “học thật, thi thật” trở nên trống rỗng.
Thông điệp từ cấp cao: Cải cách kiểm tra thi cử phải đi từ bên trong hệ thống
Tại một buổi làm việc ngày 25/8 đánh giá kết quả một năm thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu ngành giáo dục phải tạo cuộc đổi mới thực chất từ bên trong, từ quản trị nhà trường, đội ngũ nhà giáo đến nội dung, phương pháp dạy và học, thi, kiểm tra, đánh giá. Đây là lời nhắc rằng cải cách kiểm tra thi cử không thể chỉ là siết chặt một phòng thi hay đổi hình thức tuyển sinh. Ông yêu cầu giảm truyền thụ một chiều, học thuộc, học đối phó, học chỉ để thi; tăng tự học, thực hành, trải nghiệm, tư duy độc lập, sáng tạo và năng lực giải quyết vấn đề. Một điểm số chỉ có giá trị khi cách tạo ra điểm số đó đủ tin cậy. Vì thế, các chuyên gia nhấn mạnh không thể một mặt yêu cầu giáo viên cho điểm trung thực, mặt khác lại giao những chỉ tiêu cứng về tỷ lệ khá giỏi, lên lớp, tốt nghiệp khiến nhà trường buộc phải làm đẹp kết quả. Chống bệnh thành tích phải đi kèm thay đổi cơ chế đánh giá và trách nhiệm giải trình, nếu không “học thật, thi thật” sẽ bị bóp méo ngay trong các bảng điểm.
Từ cơ chế thưởng số đẹp sang môi trường coi trọng năng lực thật
Điểm cốt yếu của cải cách kiểm tra thi cử là chuyển từ đánh giá bằng con số đẹp sang đánh giá bằng năng lực học sinh và sự tiến bộ thực tế. Theo nhiều giáo viên, đây không chỉ là vấn đề đạo đức cá nhân mà là vấn đề của cơ chế quản lý, cơ chế đánh giá và những động lực mà chính sách đang tạo ra. Vì vậy, đã đến lúc phải thay đổi cách đánh giá nhà trường, không áp đặt chỉ tiêu cứng về tỷ lệ khá giỏi, lên lớp hay tốt nghiệp. Chất lượng giáo dục nên được nhìn từ mức độ tiến bộ của học sinh, khả năng hỗ trợ học sinh yếu, môi trường học tập lành mạnh, tính trung thực trong quản lý và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Muốn đánh giá học sinh thật, người dám nói thật, đánh giá thật phải được bảo vệ. Yêu cầu quan trọng của năm học mới là xây dựng môi trường trong đó học sinh có động lực học để biết, để làm; giáo viên được quyền chấm điểm đúng; nhà trường được nhìn nhận bằng chất lượng thực và người trung thực không bị thiệt. Nếu những thay đổi này không xảy ra, chúng ta sẽ tiếp tục đào tạo thế hệ giỏi đối phó hơn là giỏi năng lực tự học suốt đời.
