Hậu kiểm cần đi cùng năng lực giám sát
Hậu kiểm thực phẩm là cách quản lý tập trung kiểm tra, giám sát sản phẩm trong lưu thông và xử lý vi phạm, thay vì buộc mọi mặt hàng phải chờ cơ quan nhà nước kiểm tra trước khi được kinh doanh. Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi đặt hướng tiếp cận này làm trọng tâm, dựa trên phân tích nguy cơ và tiệm cận thông lệ quốc tế. Đây là thay đổi hợp lý sau hơn một thập kỷ thi hành luật năm 2010, nhưng chỉ đáng tin nếu cơ quan quản lý đủ năng lực phát hiện hàng không an toàn và thu hồi kịp thời. Dự thảo cũng chú trọng nâng cao năng lực hậu kiểm với thực phẩm đang lưu thông trên thị trường. Nói cách khác, giảm kiểm tra trước không thể đồng nghĩa với giảm trách nhiệm: gánh nặng phải chuyển sang giám sát có mục tiêu, truy xuất rõ ràng và xử lý nghiêm.
Ngày 6/11/2026, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan chủ trì buổi làm việc với Phái đoàn Liên minh châu Âu và đại diện đại sứ quán 12 nước để trao đổi, giải trình các kiến nghị về dự thảo. Bộ Y tế dự kiến hoàn thiện dự thảo để trình Quốc hội khóa XVI xem xét ngày 11/11/2026; ban soạn thảo cho biết sẽ tiếp tục tiếp nhận góp ý đến hết ngày 9/11. Mốc thời gian gấp càng khiến chất lượng quy định quan trọng hơn tốc độ thông qua: luật cần nêu rõ trách nhiệm hậu kiểm, cơ chế thu hồi và cách công khai thông tin, thay vì chỉ tuyên bố chuyển đổi phương thức quản lý.
Phân loại nguy cơ để kiểm tra đúng lô hàng
Với thực phẩm nhập khẩu, dự thảo gắn lựa chọn phương thức kiểm tra với mức độ nguy cơ của sản phẩm và lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp. Ba phương thức được nêu gồm kiểm tra chặt, kiểm tra thông thường và kiểm tra giảm. Cách phân tầng này hợp lý hơn việc áp dụng cùng một mức kiểm tra cho mọi lô hàng: sản phẩm hoặc doanh nghiệp có dấu hiệu rủi ro cần bị soi kỹ, còn bên tuân thủ tốt không nên chịu thủ tục nặng như nhóm vi phạm. Khi hệ thống phân tích nguy cơ được triển khai, hàng thuộc danh mục nguy cơ thấp sẽ được áp dụng kiểm tra giảm; hàng nguy cơ cao hoặc doanh nghiệp từng vi phạm vẫn thuộc diện kiểm soát chặt. Đây là nguyên tắc đúng, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào dữ liệu đủ tin cậy và tiêu chí phân loại minh bạch.
Thời gian kiểm tra đặc biệt quan trọng với hàng cần bảo quản trong điều kiện đặc biệt hoặc có hạn sử dụng ngắn. Theo phương thức kiểm tra thông thường, cơ quan chức năng lấy mẫu ngẫu nhiên theo tỷ lệ nhất định; lô hàng có thể thông quan trước khi có kết quả thử nghiệm. Nếu phát hiện chỉ tiêu không đạt, cơ quan chức năng sẽ truy xuất, thu hồi và xử lý. Cơ chế này có thể giảm thời gian chờ ở cửa khẩu mà vẫn giữ khả năng xử lý hàng không an toàn. Dự thảo cũng đề cập việc xem xét kiểm tra giảm với một số cơ sở đạt hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tiên tiến hoặc tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt. Tuy nhiên, giảm kiểm tra chỉ nên là phần thưởng cho tuân thủ được chứng minh, không phải một lối tắt thiếu giám sát.
Công nghệ và dữ liệu phải tạo được trách nhiệm giải trình
Dự thảo cụ thể hóa định hướng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết 57. Mục tiêu không nên dừng ở việc thay hồ sơ giấy bằng biểu mẫu điện tử: dữ liệu cần giúp nhận diện nguy cơ, chọn đối tượng kiểm tra và nâng hiệu quả giám sát. Nếu các hệ thống được kết nối và cập nhật đầy đủ, cơ quan quản lý có thể tập trung nguồn lực vào hàng hóa đáng lo ngại, đồng thời tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt. Ngược lại, dữ liệu phân tán hoặc tiêu chí khó kiểm chứng sẽ khiến phân loại nguy cơ thiếu nhất quán, làm suy giảm niềm tin của doanh nghiệp lẫn người tiêu dùng. Vì vậy, chuyển đổi số phải đi kèm quy trình kiểm tra có thể giải thích và cơ chế cập nhật khi nguy cơ thay đổi.
Người mua cũng cần được tham gia giám sát thay vì chỉ trông chờ vào cơ quan chức năng. Dự thảo yêu cầu nhãn sản phẩm ghi rõ số giấy đăng ký bản công bố hoặc số tiếp nhận công bố tiêu chuẩn, để lực lượng chức năng kiểm tra tính hợp pháp và người tiêu dùng tra cứu trên hệ thống dữ liệu quốc gia. Đây là một chi tiết thiết thực: thông tin dễ tra cứu giúp người dân nhận biết sản phẩm và phản ánh dấu hiệu bất thường. Nhưng dữ liệu chỉ có ích khi chính xác, dễ tiếp cận và được cập nhật kịp thời. Luật sửa đổi sẽ tạo bước tiến nếu kết hợp hậu kiểm có trọng điểm, phân loại nguy cơ minh bạch và công khai thông tin; nếu thiếu các điều kiện đó, giảm tiền kiểm có thể chỉ chuyển thủ tục khỏi cửa khẩu mà chưa bảo vệ người tiêu dùng tốt hơn.
