Từ cấp phép trước sang giám sát theo nguy cơ
Luật An toàn thực phẩm là khung pháp lý quy định cách Nhà nước, cơ sở kinh doanh và các chủ thể liên quan phòng ngừa nguy cơ, kiểm soát chất lượng thực phẩm từ sản xuất đến tiêu dùng. Điểm đáng chú ý trong lần sửa đổi này là thay vì áp dụng một cách kiểm soát gần như đồng đều, dự thảo đặt mức độ rủi ro làm căn cứ lựa chọn tiền kiểm, hậu kiểm và tần suất thanh tra.
Sáng 24/10, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan trình Quốc hội dự án luật gồm 9 chương, 74 điều. Sau hơn 15 năm thi hành, luật hiện hành bộc lộ bất cập: quản lý phân tán giữa nhiều bộ, dữ liệu chưa kết nối đồng bộ và bán thực phẩm online còn khoảng trống pháp lý. Vì thế, chuyển mạnh sang hậu kiểm không nên bị hiểu là nới lỏng; đó là lựa chọn kiểm tra có trọng điểm hơn, tập trung nguồn lực vào sản phẩm nguy cơ cao.
Theo hướng dự thảo được trình bày, sản phẩm nguy cơ cao có thể chịu tiền kiểm tập trung, còn nhóm ít nguy cơ được hậu kiểm, với tần suất căn cứ vào đặc điểm sản phẩm, mức rủi ro và lịch sử tuân thủ. Cách làm này có thể giảm thủ tục cho doanh nghiệp chấp hành tốt, nhưng chỉ đáng tin nếu cơ quan quản lý có dữ liệu, năng lực lấy mẫu và chế tài đủ sức phát hiện vi phạm.
Hậu kiểm phải có dữ liệu và lộ trình khả thi
Dự thảo đề xuất cắt giảm thủ tục và quy định rõ đối tượng, nguyên tắc, biện pháp, trách nhiệm cùng tần suất hậu kiểm thực phẩm. Với phần lớn sản phẩm, hướng quản lý dựa trên công bố và kiểm tra khi lưu thông giúp cơ sở chủ động hơn; một số sản phẩm có đặc tính, công dụng hoặc nhóm người dùng nhạy cảm vẫn cần đăng ký trước. Thực phẩm tươi sống, rau củ quả không tiêu chuẩn hóa và có vòng đời ngắn được xem xét theo hướng miễn thủ tục công bố.
Nhưng hậu kiểm chỉ thay được tiền kiểm nếu hồ sơ và kết quả kiểm tra có thể đối chiếu nhanh. Dự thảo nêu thời hạn chuyển tiếp tối đa 36 tháng kể từ khi luật có hiệu lực để cơ sở hoàn thiện hồ sơ sản phẩm trên cơ sở dữ liệu chuyên ngành, lưu tại cơ sở và cung cấp khi được yêu cầu. Đại biểu Quốc hội cũng đề nghị các văn bản hướng dẫn, cổng điện tử, chuẩn dữ liệu, quy trình một cửa, ngân sách và tập huấn phải sẵn sàng trước khi quy định mới có hiệu lực. Thiếu các điều kiện ấy, giảm giấy phép trước kinh doanh có thể chỉ chuyển gánh nặng sang khâu xử lý sự cố.
Bán thực phẩm online: trách nhiệm không thể dừng ở người bán
Dự thảo đưa hoạt động trên sàn thương mại điện tử và dịch vụ giao đồ ăn vào phạm vi quản lý rõ hơn. Người bán, cơ sở giao đồ ăn trực tuyến và đơn vị quản lý nền tảng phải có trách nhiệm tương ứng trong giám sát kinh doanh, truy xuất nguồn gốc và xử lý khi xảy ra ngộ độc hoặc nguy cơ mất an toàn. Đây là thay đổi cần thiết: người mua thường không thể tự xác minh nơi chế biến, điều kiện bảo quản hay đường đi của món ăn chỉ từ một trang bán hàng.
Tuy vậy, nêu tên các bên chưa đủ để giải quyết tranh chấp khi sự cố xảy ra. Đại biểu Quốc hội lưu ý chuỗi mua bán trực tuyến có thể khiến ranh giới nghĩa vụ bồi thường giữa người bán, chủ sàn và đơn vị giao hàng khó xác định; kiến nghị đặt nguyên tắc về điều kiện kỹ thuật an toàn của cơ sở giao nhận và cơ chế liên đới làm căn cứ quy định chi tiết. Quy định thực thi cần chỉ rõ ai lưu dữ liệu đơn hàng, ai phối hợp truy xuất, ai phải hành động khi có cảnh báo. Nếu trách nhiệm chỉ nằm trên giấy, người tiêu dùng vẫn là bên chịu rủi ro lớn nhất.
Kiểm soát cả chuỗi, nhưng phải rõ ai chịu trách nhiệm
Dự thảo mở rộng kiểm soát từ trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, thu hái, đánh bắt, khai thác và giết mổ đến khi thực phẩm ra thị trường; đồng thời đặt giới hạn với tồn dư thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật và tác nhân gây ô nhiễm. Khi xảy ra sự cố, truy xuất nguồn gốc phải giúp khoanh vùng, thu hồi và tiêu hủy thực phẩm không an toàn nhanh hơn. Đây là hướng đi đúng: chỉ kiểm tra món hàng cuối cùng sẽ khó tìm ra mắt xích đã gây ra vấn đề.
Tranh luận lớn còn lại là đầu mối và năng lực thực thi. Đại biểu Phạm Thu Xanh ủng hộ Bộ Y tế làm đầu mối thống nhất, nhưng nhấn mạnh vai trò ấy phải đi cùng quyền điều phối thực chất; các bộ, ngành và địa phương vẫn phải chịu trách nhiệm trong lĩnh vực, địa bàn được giao. Một đầu mối không thể đồng nghĩa với việc mọi sai sót mặc nhiên quy về ngành y tế.
Kết luận, dự thảo chỉ tạo được thay đổi thực chất nếu quản lý theo nguy cơ đi cùng dữ liệu liên thông, năng lực kiểm nghiệm và phân công trách nhiệm đến nơi đến chốn. Hậu kiểm có thể giảm rào cản cho cơ sở làm ăn nghiêm túc, nhưng không thể trở thành cái cớ để giám sát lỏng hơn. Với người tiêu dùng, thước đo cuối cùng không phải số thủ tục được cắt bỏ, mà là thực phẩm nguy hiểm có được phát hiện, truy xuất và thu hồi kịp thời hay không.
