Chỉ số đổi mới sáng tạo: Tấm gương soi tham vọng khoa học công nghệ Hà Nội
Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) là hệ thống đo lường gồm 52 chỉ số thành phần chia theo 7 trụ cột, phản ánh cả điều kiện đầu vào lẫn kết quả đầu ra của hoạt động đổi mới sáng tạo tại mỗi địa phương, từ nguồn nhân lực, hạ tầng, thị trường đến sản phẩm tri thức và công nghệ.
Trong khuôn khổ Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố PII, trong đó Hà Nội đạt 63,80 điểm và tiếp tục đứng đầu bảng xếp hạng toàn quốc. Đây không chỉ là một vị trí danh nghĩa, mà là phép thử cho chiến lược phát triển khoa học công nghệ Hà Nội. Thành phố dẫn đầu 18/52 chỉ số thành phần, với thế mạnh rõ rệt về nhân lực nghiên cứu và phát triển, chi cho R&D, số lượng tổ chức khoa học và công nghệ, và tỷ lệ doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo. Nói cách khác, Hà Nội đang sở hữu nền tảng “hạ tầng tri thức” mà không đô thị nào khác trong nước hiện có.
Đáng chú ý, Hà Nội còn đứng đầu nhiều chỉ số về tài sản trí tuệ như sáng chế, giải pháp hữu ích, giống cây trồng, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, đồng thời có một số chỉ số về giảm nghèo và phát triển con người trong nhóm dẫn đầu. Khi ở cấp quốc gia, Việt Nam sử dụng Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) để soi chiếu hệ thống chính sách, thì PII chính là phiên bản “kính chiếu yêu” ở cấp địa phương, buộc Hà Nội phải duy trì áp lực cải cách nếu không muốn tụt lại phía sau.
Từ vị trí dẫn đầu đến tham vọng trung tâm đổi mới sáng tạo
Khác với nhiều đô thị chỉ xem chỉ số đổi mới sáng tạo như một bảng xếp hạng, Hà Nội đang biến PII thành đường băng cho tham vọng trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo của cả nước. Kế hoạch tổng thể về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026–2030 xác định rõ mục tiêu tổng quát: đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực chủ yếu cho tăng trưởng kinh tế “2 con số” và phát triển Thủ đô nhanh, bền vững.
Theo kế hoạch này, Hà Nội đặt mục tiêu xây dựng mình thành trung tâm khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo hàng đầu, đồng thời phấn đấu tiến tới nhóm dẫn đầu khu vực Đông Nam Á, dựa trên thể chế vượt trội, hạ tầng đồng bộ và nhân lực chất lượng cao. Câu chuyện không chỉ là xây thêm phòng thí nghiệm hay khu công nghệ cao, mà là hình thành trọn vẹn chuỗi năng lực từ nghiên cứu, làm chủ đến chuyển giao, thương mại hóa công nghệ chiến lược, cùng với đội ngũ doanh nghiệp công nghệ có khả năng vươn ra thị trường toàn cầu và dẫn dắt cả Vùng Thủ đô.
Một phát biểu đáng trích dẫn từ kế hoạch là: “Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) tiếp tục đứng đầu cả nước”, cho thấy Hà Nội không chấp nhận bất kỳ kịch bản nào ngoài việc giữ vững ngôi đầu trong cuộc đua đổi mới sáng tạo. Khi PII 2026 được thiết kế như một công cụ giúp địa phương nhận diện điểm mạnh, điểm yếu để xây dựng chính sách phù hợp, việc Hà Nội duy trì vị trí dẫn đầu là cả cam kết chính trị lẫn áp lực thực thi rất rõ ràng.
Chiến lược khoa học công nghệ Hà Nội: Tăng trưởng dựa trên tri thức và công nghệ
Nếu chỉ số đổi mới sáng tạo cho Hà Nội tấm huy chương, thì kế hoạch 2026–2030 chính là “bản thiết kế” nhằm biến huy chương thành sức mạnh kinh tế dài hạn. Thành phố đặt ra một loạt mục tiêu định lượng đến năm 2030, tập trung vào bốn trụ cột: kinh tế – tài chính, nguồn nhân lực, hệ sinh thái doanh nghiệp và chuyển giao – hạ tầng.
Về kinh tế và tài chính, Hà Nội nhắm tới việc nâng đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) lên trên 57% tăng trưởng kinh tế, tỷ trọng xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao đạt tối thiểu 50%, và tổng đầu tư xã hội cho R&D đạt tối thiểu 2% GRDP, trong đó nguồn ngoài ngân sách chiếm trên 60%. “Riêng năm 2026, Hà Nội dành 4% tổng chi cân đối ngân sách địa phương cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo”, cho thấy một quyết tâm hiếm thấy trong ưu tiên ngân sách.
Về nguồn nhân lực và tổ chức, mục tiêu là đạt 14 người làm nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ trên một vạn dân, tỷ lệ lao động trí thức trong các ngành công nghệ cao đạt tối thiểu 25%, đồng thời thu hút hơn 200 chuyên gia, nhà khoa học là trí thức người Việt Nam ở nước ngoài tiêu biểu. Thành phố còn muốn phát triển 3–5 tổ chức nghiên cứu công lập thành tổ chức xuất sắc hàng đầu, tăng số công bố khoa học quốc tế bình quân 10%/năm và đơn bảo hộ sáng chế tăng 16–18%/năm. Đây là những chỉ tiêu đủ cao để buộc hệ thống khoa học công nghệ Hà Nội phải “chạy hết công suất” nếu không muốn bị bỏ lại ngay trên sân nhà.
Hệ sinh thái trung tâm đổi mới sáng tạo: Doanh nghiệp ở vị trí trung tâm
Một trung tâm đổi mới sáng tạo không thể tồn tại nếu doanh nghiệp chỉ đứng ngoài quan sát. Hà Nội đặt mục tiêu duy trì PII ở vị trí số một cả nước, đồng thời hình thành 10 trung tâm đổi mới sáng tạo và hướng tới có từ 1–2 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo được định giá từ 1 tỷ USD trở lên. Tỷ lệ doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo được đặt mục tiêu đạt trên 50%, nghĩa là ít nhất một nửa doanh nghiệp sẽ phải có hoạt động R&D hoặc cải tiến công nghệ thực chất.
Trong lĩnh vực chuyển giao và hạ tầng, Hà Nội đặt tham vọng ứng dụng, thương mại hóa thành công các công nghệ lõi như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, bán dẫn, chuỗi khối, robot, y sinh, và phấn đấu nằm trong nhóm 5 địa phương dẫn đầu cả nước về nghiên cứu, phát triển AI. Thành phố cũng đặt mục tiêu tỷ lệ kết quả nghiên cứu từ viện, trường được chuyển giao thành công đạt tối thiểu 30%. Đây là điểm then chốt: nếu không kéo được các kết quả nghiên cứu ra khỏi ngăn kéo để đi vào doanh nghiệp, mọi khẩu hiệu về trung tâm đổi mới sáng tạo sẽ chỉ dừng ở các bản báo cáo.
PII 2026 cho thấy Hà Nội đã dẫn đầu ở ba trụ cột gồm vốn con người và nghiên cứu, trình độ phát triển của thị trường, sản phẩm tri thức, sáng tạo và công nghệ, đồng thời đứng thứ hai về trình độ phát triển của doanh nghiệp. Lợi thế này nếu được nối với hệ thống trung tâm đổi mới sáng tạo, khu công nghệ cao, quỹ đầu tư mạo hiểm và các doanh nghiệp công nghệ mới sẽ giúp Hà Nội bước từ “thành phố có nhiều viện nghiên cứu” sang “thành phố có nhiều công ty công nghệ dẫn dắt”.
Chín nhóm giải pháp và thách thức của một kỷ nguyên mới
Điểm đáng chú ý là Hà Nội không chỉ đặt mục tiêu, mà còn phác thảo rõ con đường đi bằng 9 nhóm nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm. Trọng tâm đầu tiên là hoàn thiện cơ chế, chính sách đột phá theo Luật Thủ đô, chuyển từ quản lý đề tài đơn lẻ sang quản trị theo chương trình dựa trên OKR/KPI, đồng thời triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) và chấp nhận rủi ro có kiểm soát.
Các nhóm giải pháp tiếp theo bao gồm: huy động nguồn lực, vận hành quỹ đầu tư mạo hiểm có sử dụng ngân sách như vốn mồi; phát triển hạ tầng hiện đại với trung tâm dữ liệu AI, trung tâm tính toán thông minh; vận hành hiệu quả Khu Công nghệ cao Hòa Lạc, đẩy nhanh tiến độ Khu công nghệ cao sinh học và nghiên cứu mô hình khu kinh tế tự do gắn với đổi mới sáng tạo. Song song đó là xây dựng đội ngũ nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực làm chủ công nghệ chiến lược như bán dẫn, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học xã hội phục vụ quản trị đô thị và công nghiệp văn hóa.
Thành phố cũng nhấn mạnh liên kết “5 nhà” (Nhà nước – Nhà khoa học – Nhà doanh nghiệp – Nhà đầu tư – Nhà băng), cho phép viện nghiên cứu, trường đại học công lập góp vốn lập doanh nghiệp khởi nguồn; chủ động hợp tác và hội nhập quốc tế để tiếp thu, giải mã công nghệ nguồn; đổi mới truyền thông để lan tỏa các mô hình điểm. Việc ban hành Kế hoạch tổng thể 2026–2030 được đánh giá có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi Hà Nội bước vào kỷ nguyên mới, vận hành theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và khai thác cơ chế, chính sách vượt trội từ Luật Thủ đô. Câu hỏi còn lại không phải “Hà Nội có tham vọng hay không”, mà là “Hà Nội có đủ kỷ luật thực thi để biến chỉ số đổi mới sáng tạo thành sức mạnh hiện thực hay không”.
