Chỉ số đổi mới sáng tạo địa phương: Hà Nội dẫn đầu và ý nghĩa cạnh tranh vùng
Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) là hệ thống 52 chỉ số chia thành 7 trụ cột, dùng thống kê và dữ liệu quản lý nhà nước để đo năng lực và kết quả đổi mới sáng tạo của từng tỉnh, thành, qua đó cho thấy mức độ sẵn sàng cho mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và sáng tạo. Theo kết quả công bố, Hà Nội tiếp tục giữ vị trí dẫn đầu với 63,8 điểm, hơn TP.HCM 5,6 điểm, vượt lên trong cuộc cạnh tranh địa phương về đổi mới sáng tạo. Khoảng cách này không chỉ là chuyện điểm số mà phản ánh sự khác biệt về cách tổ chức hệ sinh thái khoa học công nghệ, nhân lực nghiên cứu và chính sách hỗ trợ. Nếu Hà Nội coi PII là “bảng điều khiển” để điều chỉnh phát triển, thì các địa phương khác vẫn đang loay hoay biến chỉ số thành chiến lược hành động. Chính vì thế, vị trí dẫn đầu của Hà Nội là lời nhắc rõ ràng: đổi mới sáng tạo giờ là cuộc đua thể chế, con người và hạ tầng – không còn là khẩu hiệu.
Vì sao Hà Nội vượt xa TP.HCM trong cuộc đua đổi mới sáng tạo?
Điểm đáng chú ý nhất là Hà Nội dẫn đầu 18/52 chỉ số thành phần của PII, trong đó nổi trội về nhân lực nghiên cứu và phát triển, chi cho R&D, số tổ chức khoa học – công nghệ, tỷ lệ doanh nghiệp có hoạt động R&D và đổi mới sáng tạo. Nói cách khác, Hà Nội không chỉ có nhiều người làm khoa học, mà còn biến năng lực đó thành hệ sinh thái gắn với doanh nghiệp. Thành phố đứng đầu ở ba trụ cột: vốn con người và nghiên cứu, trình độ phát triển của thị trường, sản phẩm tri thức, sáng tạo và công nghệ, đồng thời giữ vị trí thứ hai về trình độ phát triển của doanh nghiệp, chỉ sau Bắc Ninh. Trong khi đó, TP.HCM innovation lại mạnh hơn về hạ tầng chung, tín dụng cho khu vực tư nhân, tài chính vi mô, mật độ doanh nghiệp và doanh nghiệp mới thành lập, dẫn đầu 12/52 chỉ số thành phần. Khoảng cách 5,6 điểm cho thấy Hà Nội đang làm tốt hơn ở khâu “đầu vào tri thức” và liên kết nghiên cứu–doanh nghiệp, còn TP.HCM dù năng động về kinh doanh vẫn chưa chuyển hóa đầy đủ thành lợi thế về tri thức và công nghệ.
Bản đồ cạnh tranh địa phương: Top 5 và bức tranh phân hóa vùng
Nhìn vào top 5 địa phương trong PII – Hà Nội (63,8), TP.HCM (58,3), Hải Phòng (56,33), Quảng Ninh (55,24), Bắc Ninh (50,96) – có thể thấy rõ một trục cạnh tranh đổi mới sáng tạo đang hình thành. Đáng chú ý, trong nhóm 10 địa phương dẫn đầu còn có Huế, Đà Nẵng, Thái Nguyên, Tây Ninh và Hưng Yên, tổng cộng 7 thành phố trực thuộc Trung ương, 6 địa phương miền Bắc, 2 miền Trung và 2 miền Nam. Quảng Ninh đứng thứ ba về số lượng chỉ số thành phần dẫn đầu với 5 chỉ số, gồm hạ tầng số, tín dụng cho khu vực tư nhân, dự án đầu tư trong cụm công nghiệp, OCOP và tốc độ giảm nghèo. Bắc Ninh lại dẫn đầu về trình độ phát triển của doanh nghiệp, trong khi Đà Nẵng đứng đầu về thể chế và Phú Thọ dẫn đầu về tác động. Bản đồ này cho thấy lợi thế đổi mới sáng tạo đang phân tán: Hà Nội mạnh về tri thức, TP.HCM về doanh nghiệp, Quảng Ninh về hạ tầng, Bắc Ninh về năng lực doanh nghiệp, Đà Nẵng về thể chế. Sự phân hóa đó mở ra một kiểu cạnh tranh địa phương mới – cạnh tranh bằng mô hình phát triển, không chỉ bằng quy mô kinh tế.
Hạ tầng công nghệ, nhân lực và chính sách: ba trụ cột của lợi thế Hà Nội
Nếu phải cô đọng lợi thế Hà Nội trong chỉ số đổi mới sáng tạo, có thể nói thành ba trụ cột: hạ tầng tri thức – công nghệ, nhân lực đổi mới sáng tạo và chính sách địa phương. Thành phố dẫn đầu nhiều chỉ số liên quan tới tài sản trí tuệ như sáng chế, giải pháp hữu ích, giống cây trồng, nhãn hiệu và kiểu dáng công nghiệp. Đây là phần “hạ tầng mềm” mà nhiều địa phương khác bỏ quên khi chỉ chú trọng hạ tầng cứng. Về nhân lực, tỷ lệ doanh nghiệp có hoạt động nghiên cứu và phát triển, có hoạt động đổi mới sáng tạo cao cho thấy Hà Nội đang tạo được “văn hóa đổi mới” trong khu vực tư. Về chính sách, việc các trụ cột thể chế được những địa phương như Đà Nẵng dẫn đầu cho thấy cạnh tranh không còn ở một chiều; nhưng điều quan trọng là Hà Nội biết kết nối các tham số chính sách với kết quả cụ thể về tri thức và công nghệ. Chính sự kết hợp giữa trí tuệ, hạ tầng số và hỗ trợ chính sách đã đưa Hà Nội từ chỗ dẫn đầu về điểm số thành dẫn đầu về năng lực đổi mới.
Bài học cho các tỉnh: từ bảng xếp hạng đến chiến lược hành động
Điều đáng bàn nhất từ bảng xếp hạng PII không phải ai hơn ai vài điểm, mà là việc PII đang dần trở thành công cụ điều hành phát triển. Theo dữ liệu GII, Việt Nam đứng thứ 43/139 nền kinh tế, tăng một bậc so với năm trước và đã tăng 33 bậc so với năm 2013, từ vị trí 76 lên 43. Đây là tín hiệu cho thấy nếu địa phương coi đổi mới sáng tạo là trục chính sách, thứ hạng quốc gia có thể cải thiện đáng kể. Các tỉnh ngoài top 10 có thể học Hà Nội ở cách đầu tư cho nhân lực nghiên cứu và gắn R&D với doanh nghiệp; học TP.HCM innovation ở việc thúc đẩy mật độ doanh nghiệp, tín dụng tư nhân và doanh nghiệp mới thành lập; học Quảng Ninh ở việc ưu tiên hạ tầng số và các chương trình OCOP; học Bắc Ninh về nâng cấp trình độ doanh nghiệp. Điểm số PII là điểm xuất phát, không phải đích đến. Nếu mỗi tỉnh chọn cho mình một trụ cột để bứt phá thay vì dàn đều, chỉ số đổi mới sáng tạo sẽ trở thành động lực cạnh tranh lành mạnh, từ đó kéo chất lượng phát triển kinh tế địa phương lên một mặt bằng mới.
