Từ tham vọng quốc gia đến mục tiêu dẫn đầu Đông Nam Á
Kế hoạch tổng thể khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026-2030 của Hà Nội là chương trình hành động nhằm biến Thủ đô thành trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu cả nước, từng bước vươn lên nhóm dẫn đầu Đông Nam Á, dựa trên thể chế vượt trội, hạ tầng đồng bộ, nguồn nhân lực chất lượng cao và hệ sinh thái khởi nghiệp mở, hội nhập. Về mặt chính trị – hành chính, việc Phó Chủ tịch UBND thành phố Trương Việt Dũng ký Kế hoạch 370 cho thấy thành phố chính thức chọn khoa học công nghệ làm trục phát triển dài hạn, không phải một khẩu hiệu ngắn hạn. Điểm đáng chú ý là tầm nhìn không dừng ở “hàng đầu Việt Nam” mà mở rộng sang “nhóm dẫn đầu Đông Nam Á”, đặt Hà Nội vào thế so sánh khu vực thay vì chỉ so trong nước. Đây là bước nâng chuẩn tư duy, nhưng cũng kéo theo áp lực phải thay đổi cách phân bổ nguồn lực, quản trị và đo lường hiệu quả.
Tiền, nhân lực và hệ sinh thái: nền móng cho trung tâm đổi mới sáng tạo Hà Nội
Nếu muốn các trung tâm đổi mới sáng tạo Hà Nội không chỉ là những tòa nhà đẹp, kế hoạch phải đứng trên ba trụ cột: tài chính, nhân lực và hệ sinh thái. Ở trụ cột tài chính, thành phố đặt mục tiêu tổng đầu tư xã hội cho R&D đạt tối thiểu 2% GRDP, trong đó vốn ngoài ngân sách chiếm trên 60%. Riêng năm 2026, 4% tổng chi cân đối ngân sách địa phương được ưu tiên cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây là con số lớn, nhưng sẽ vô nghĩa nếu không kéo được doanh nghiệp vào cuộc. Về nhân lực, mục tiêu 14 nhà nghiên cứu toàn thời gian trên mỗi 10.000 dân và tối thiểu 25% lao động trí thức trong ngành công nghệ cao cho thấy Hà Nội chấp nhận cuộc đua giành nhân tài với khu vực. Đồng thời, kế hoạch thu hút hơn 200 chuyên gia, nhà khoa học là trí thức Việt Nam ở nước ngoài và xây dựng 8-10 tổ chức khoa học công nghệ được xếp hạng khu vực, thế giới là tín hiệu Hà Nội muốn “nhập khẩu” chất xám thay vì chỉ trông vào nội lực.
Một câu nói tiêu biểu cho mức độ tham vọng là: “Tổng đầu tư xã hội cho nghiên cứu và phát triển (R&D) được đặt mục tiêu đạt tối thiểu 2% GRDP, trong đó nguồn ngoài ngân sách Nhà nước chiếm trên 60%”. Đây không chỉ là chỉ tiêu tài chính, mà là lời cam kết phải xây được môi trường khiến doanh nghiệp và nhà đầu tư tư nhân tin rằng rót tiền vào khoa học công nghệ là một quyết định hợp lý lâu dài.
Chuỗi năng lực công nghệ chiến lược và vai trò phòng thí nghiệm trọng điểm
Điểm mạnh nhất trong kế hoạch lần này là cách Hà Nội nhìn khoa học công nghệ như một chuỗi giá trị hoàn chỉnh: “nghiên cứu – làm chủ – chuyển giao – thương mại hóa” đối với các công nghệ chiến lược Việt Nam. Thay vì chỉ tài trợ đề tài rời rạc, thành phố muốn hình thành doanh nghiệp công nghệ đủ khả năng vươn tầm khu vực, với mục tiêu tạo ra 3-5 doanh nghiệp công nghệ quy mô khu vực trong các lĩnh vực trọng điểm. Danh mục công nghệ chiến lược không phải liệt kê cho đẹp: từ công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, bản sao số, điện toán đám mây, IoT, blockchain, 5G/6G, robot, bán dẫn, an ninh mạng, đến công nghệ sinh học – y sinh và đường sắt đô thị. Muốn đi vào thực chất, thành phố phải đầu tư mạnh vào hạ tầng nghiên cứu, đặc biệt là phòng thí nghiệm trọng điểm và trung tâm dữ liệu. Kế hoạch phối hợp với các bộ ngành để xây dựng trung tâm dữ liệu AI và trung tâm tính toán thông minh cho nghiên cứu và huấn luyện mô hình AI là bước đi đúng, vì không có năng lực tính toán thì mọi tham vọng AI chỉ dừng lại ở khẩu hiệu.
Sandbox, chính sách mới và cuộc chơi startup định giá tỷ USD
Không thể có hệ sinh thái khởi nghiệp mạnh nếu luật chơi vẫn cũ. Hà Nội tuyên bố sẽ chuyển từ quản lý theo từng đề tài đơn lẻ sang quản trị theo chương trình, sản phẩm và kết quả, dựa trên hệ thống chỉ tiêu OKR/KPI. Đây là thay đổi quan trọng, vì khoa học công nghệ cần được đo bằng kết quả khai thác, không chỉ bằng số đề tài nghiệm thu. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho AI, dữ liệu lớn, blockchain, robot, tài sản số, drone, fintech, xe tự hành, công nghệ y – sinh và vật liệu mới cho thấy Hà Nội hiểu rằng đổi mới sáng tạo luôn đi trước luật. Nếu sandbox được thiết kế mở, minh bạch và nhanh, nó sẽ là lợi thế cạnh tranh của Thủ đô so với các địa phương khác. Trong bức tranh đó, mục tiêu hình thành 10 trung tâm đổi mới sáng tạo Hà Nội và đưa địa phương lên vị trí đứng đầu cả nước về chỉ số đổi mới sáng tạo (PII) là thách thức nhưng không xa vời nếu startup thực sự được trải nghiệm một môi trường thử nghiệm an toàn mà linh hoạt.
Tham vọng tạo ra 1-2 startup định giá tỷ USD là tuyên bố mang tính biểu tượng. Nó nhắn gửi cộng đồng doanh nghiệp rằng Hà Nội không muốn chỉ có nhiều doanh nghiệp nhỏ, mà muốn hình thành những “kỳ lân” đủ sức cạnh tranh khu vực. Tuy nhiên, để điều này không trở thành khẩu hiệu, thành phố phải làm ba việc: giảm chi phí tuân thủ cho startup bằng chuyển đổi số hành chính công; đảm bảo 100% doanh nghiệp khoa học công nghệ, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo được phổ biến pháp luật; và buộc các quỹ, ngân hàng, chương trình hỗ trợ nhà nước phải chấp nhận rủi ro cao hơn với mô hình kinh doanh mới. Nếu không, “kỳ lân Hà Nội” sẽ mãi nằm trên slide thuyết trình.
Tác động tới người dân và câu hỏi sống còn: thực thi thế nào?
Một kế hoạch khoa học công nghệ tốt không chỉ đem lợi ích cho viện nghiên cứu hay doanh nghiệp, mà phải chạm đến đời sống người dân. Hà Nội đã bắt đầu chuyển đổi số trong các dịch vụ hành chính công, giúp người dân giảm thời gian, chi phí đi lại. Thành phố còn dự kiến xây dựng và phổ biến bộ học liệu số hướng dẫn thủ tục hành chính, phổ cập kiến thức khoa học công nghệ theo tiêu chí “dễ hiểu, dễ nhớ, dễ làm”, dành riêng cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và các tổ chức tôn giáo. Đây là chi tiết nhỏ nhưng cho thấy kế hoạch không chỉ nhắm tới khu trung tâm mà còn nghĩ đến tính bao trùm. Tuy vậy, câu hỏi sống còn vẫn là: thực thi thế nào. Hà Nội đặt mục tiêu TFP đóng góp trên 57% vào tăng trưởng kinh tế, tỷ trọng xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao đạt tối thiểu 50% tổng giá trị hàng hóa xuất khẩu. Nếu bộ máy không thay đổi tư duy, nếu cơ chế vẫn cứng và chậm, các chỉ tiêu sẽ bị đẩy về cuối kỳ rồi “điều chỉnh”. Muốn tránh kịch bản đó, Thủ đô phải coi doanh nghiệp, viện trường và nhà khoa học là đối tác cùng thiết kế chính sách, chấp nhận thử – sai trong sandbox, và kiên trì với cách đo lường bằng kết quả. Chỉ khi ấy, tham vọng trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu Đông Nam Á mới có cơ hội trở thành hiện thực, chứ không chỉ là một dòng trong văn bản.
