Một đầu mối phải kéo theo trách nhiệm rõ ràng
Quản lý an toàn thực phẩm là việc giám sát và bảo đảm thực phẩm an toàn xuyên suốt từ nguyên liệu, sản xuất, chế biến đến lưu thông và bữa ăn của người tiêu dùng. Chiều 24-10, Quốc hội thảo luận tại tổ về dự án Luật An toàn thực phẩm sửa đổi, trong đó đề xuất giao Bộ Y tế làm đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về lĩnh vực này. Đây là hướng đi đáng ủng hộ: khi xảy ra sự cố, người dân cần biết cơ quan nào chủ trì, thay vì chứng kiến trách nhiệm bị chia nhỏ theo loại hàng hóa hay công đoạn. Nhưng đổi tên cơ quan đầu mối chưa đủ để sửa cách vận hành. Đại biểu Nguyễn Hồng Diên cảnh báo dự thảo vẫn giao nhiều bộ quản lý chuyên ngành và cho phép Bộ Y tế hậu kiểm trong lĩnh vực thuộc bộ khác, nên nguy cơ chỉ có một đầu mối điều phối mà chưa có đơn vị chịu trách nhiệm đến cùng vẫn còn.
Rời mô hình “mâm cơm ba bộ quản lý”
Hiện nay, công tác quản lý được phân cho ba bộ: Y tế, Nông nghiệp và Môi trường, Công Thương, tùy nhóm thực phẩm và công đoạn trong chuỗi sản xuất, kinh doanh. Cách chia này có thể tận dụng chuyên môn từng ngành, nhưng khi một sản phẩm đi qua nhiều khâu, ranh giới trách nhiệm dễ trở thành điểm mù. Mô hình “mâm cơm ba bộ quản lý” vì thế không chỉ là cách nói vui; nó phản ánh cảm giác phân tán trong quản lý an toàn thực phẩm. Dự thảo hướng tới một đầu mối từ trung ương đến địa phương, đồng thời vẫn để các bộ khác thực hiện nhiệm vụ chuyên ngành theo phạm vi phụ trách. Đó là phân công hợp lý nếu có một cơ quan chủ trì cho từng việc, quy trình chuyển giao thông tin rõ ràng và trách nhiệm giải trình cụ thể. Nếu thiếu các điều kiện ấy, hợp nhất đầu mối trên giấy có thể chỉ tạo thêm một tầng điều phối.
Kiểm soát nguy cơ từ đầu, hậu kiểm phải có lực
Điểm đáng giá của dự thảo không dừng ở việc sắp xếp bộ máy. Luật đề xuất phân loại thực phẩm theo mức độ nguy cơ để chọn cách quản lý phù hợp; kiểm soát từ nguyên liệu và các khâu trồng trọt, chăn nuôi, thu hái, đánh bắt, thu hoạch, thu gom, giết mổ thay vì đợi sản phẩm ra thị trường mới phát hiện vấn đề. Với phần lớn sản phẩm, cơ chế tự công bố đi kèm giám sát và hậu kiểm thực phẩm sẽ tiếp tục được áp dụng. Cách tiếp cận này có thể giảm thủ tục không cần thiết cho cơ sở tuân thủ, nhưng chỉ hiệu quả nếu việc kiểm tra dựa trên dữ liệu, tập trung đúng nhóm rủi ro và xử lý nghiêm hành vi gian dối. Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh an toàn thực phẩm không thể chỉ dựa vào ngành y tế; các bộ, ngành và địa phương cần cùng tham gia, có đủ nhân lực và cơ chế phối hợp. Một đầu mối không phải một bộ làm thay tất cả.
Bữa ăn học đường là phép thử gần nhất
Với người dân, hiệu quả luật sẽ được đo bằng những điều cụ thể: thực phẩm an toàn hơn, sự cố được truy xuất nhanh hơn và bữa ăn ở trường được giám sát chặt hơn. Đại biểu Quốc hội đề nghị chú trọng cả dinh dưỡng lẫn an toàn vệ sinh trong bữa ăn học đường; đại biểu Đàng Thị Mỹ Hương đề xuất quy định bắt buộc với bếp ăn trường học, gồm tuân thủ tháp dinh dưỡng và lưu mẫu thức ăn bằng phương thức điện tử hoặc lưu mẫu trực tiếp tại chỗ. Đây là yêu cầu thiết thực, bởi mẫu lưu giúp truy xuất nguồn gốc khi xảy ra ngộ độc hoặc sự cố. Sau phiên thảo luận, Chính phủ cần tiếp tục rà soát để phân định rõ trách nhiệm giữa Bộ Y tế và các bộ chuyên ngành; nguyên tắc một đầu mối phải đi cùng trách nhiệm đến cùng, thẩm quyền, nguồn lực và trách nhiệm giải trình. Kết luận: đề xuất giao Bộ Y tế làm đầu mối là bước cần thiết, nhưng chỉ tạo thay đổi thật khi phối hợp liên ngành và hậu kiểm đủ sức bảo vệ người tiêu dùng.
