Từ khẩu hiệu thượng tôn pháp luật đến nhu cầu hành động chung
Hội nghị Lãnh đạo cơ quan thực thi pháp luật các nước ASEAN về hợp tác đấu tranh với tội phạm truy nã là diễn đàn khu vực nơi các lực lượng công an, cảnh sát và nội vụ cùng bàn chiến lược phối hợp xác minh, truy bắt, xử lý và bàn giao tội phạm truy nã xuyên biên giới, nhằm hướng tới một ASEAN thượng tôn pháp luật, an toàn và không có tội phạm truy nã. Ngày 30/9 tại Hà Nội, Bộ Công an Việt Nam chủ trì hội nghị với chủ đề “Tăng cường hợp tác khu vực vì một ASEAN thượng tôn pháp luật và không có tội phạm truy nã”, quy tụ lãnh đạo cấp bộ trưởng, thứ trưởng phụ trách an ninh và cảnh sát từ các nước ASEAN cùng đại diện Ban Thư ký ASEAN. Đây không chỉ là sự kiện ngoại giao an ninh, mà còn là phép thử xem hợp tác ASEAN pháp luật có đủ mạnh để đi kịp tốc độ gia tăng của tội phạm xuyên quốc gia. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, tội phạm truy nã lợi dụng chính sự mở cửa của khu vực để di chuyển, che giấu nơi ẩn náu và khai thác chênh lệch pháp luật giữa các nước. Nếu ASEAN tiếp tục xử lý theo kiểu từng nước đơn lẻ, khoảng trống pháp lý và thông tin sẽ trở thành "hành lang an toàn" cho các băng nhóm. Vì vậy, lựa chọn đặt thượng tôn pháp luật làm chủ đề hội nghị là một tuyên bố chính trị: an ninh khu vực ASEAN không thể bảo đảm nếu các đối tượng truy nã còn có thể coi biên giới là lá chắn.
Tội phạm xuyên quốc gia: Sức ép buộc ASEAN phải đổi cách phối hợp
Điểm đáng chú ý của hội nghị lần này là thừa nhận thẳng thắn rằng tội phạm xuyên quốc gia, đặc biệt nhóm truy nã, đang đi trước cơ chế hợp tác của nhà nước. Từ đầu năm 2026, các vụ án liên quan ma túy, mua bán người, lừa đảo trên không gian mạng giữa các nước ASEAN tiếp tục tăng, với phương thức ngày càng tinh vi. Đây là những loại tội phạm chỉ cần vài cú nhấp chuột hoặc một đường biên mở là có thể dịch chuyển tài sản, thân phận và dấu vết, khiến mô hình hợp tác chậm và phân mảnh trở nên lạc hậu. Các mạng lưới này sử dụng công nghệ, kết nối xuyên biên giới, tận dụng cả khoảng trống thực thi pháp luật và sự khác biệt pháp luật để trốn tránh điều tra, truy tố. Đáng lo hơn, nhiều đối tượng truy nã coi địa bàn ASEAN như mạng lưới điểm trú ẩn: phạm tội ở nước này, lẩn sang nước khác, nương nhờ những lỗ hổng về dẫn độ, tương trợ tư pháp. Trong bối cảnh đó, vấn đề không còn là "có hợp tác hay không" mà là "cơ chế phối hợp thực thi pháp luật hiện nay nhanh đến đâu, chia sẻ thông tin đến mức nào".
Con số bắt giữ cho thấy sức nặng của chia sẻ thông tin
Việt Nam bước vào hội nghị không chỉ với tư cách nước chủ trì, mà còn là bên đã thử nghiệm rõ ràng hiệu quả của chia sẻ thông tin và phối hợp xác minh trong truy bắt tội phạm truy nã. Theo Bộ Công an, từ đầu năm 2026, thông qua các kênh INTERPOL, ASEANAPOL và phối hợp trực tiếp với cảnh sát các nước ASEAN, lực lượng công an Việt Nam đã tiếp nhận, bắt giữ 99 đối tượng truy nã của Việt Nam từ các nước trong khu vực, gồm 69 từ Campuchia, 18 từ Lào, 10 từ Thái Lan, một từ Myanmar và một từ Malaysia. Đồng thời, Việt Nam đã bắt, bàn giao, trục xuất hoặc dẫn độ 103 đối tượng truy nã của nước ngoài bị xác định lẩn trốn tại Việt Nam. Những con số này là minh chứng sống động: khi thông tin được trao đổi nhanh, đầu mối liên lạc hoạt động thường xuyên và quy trình xác minh được thống nhất, truy bắt tội phạm truy nã không còn là nhiệm vụ "bất khả" giữa các nước láng giềng. Chính vì vậy, chia sẻ thông tin và phối hợp xác minh đã được nêu như hai trụ cột chính trong hợp tác ASEAN pháp luật: nếu thiếu một trong hai, mọi tuyên bố về thượng tôn pháp luật ở cấp khu vực sẽ dễ trở thành lý thuyết.
Từ sáng kiến Việt Nam đến cộng đồng thực thi pháp luật ASEAN
Hội nghị lần này kế thừa sáng kiến mà Việt Nam đã chủ trì tại Cấp cao ASEAN lần thứ 47 với Tuyên bố chung về nâng cao hiệu quả hợp tác truy bắt tội phạm truy nã, tạo nền tảng chính trị cho các bước đi cụ thể. Điểm quan trọng là chuyển được những cam kết đó thành quy trình phối hợp thực thi pháp luật hàng ngày: thiết lập mạng lưới liên lạc nhanh giữa công an, cảnh sát, xuất nhập cảnh, biên phòng, tư pháp và tình báo tài chính; thống nhất cách xử lý hồ sơ, chứng cứ; tháo gỡ vướng mắc về khác biệt pháp luật và thủ tục. Tổng Thư ký ASEAN nhấn mạnh rằng thước đo của hội nghị không nằm ở bài phát biểu mà ở hành động sau đó: các cơ quan thực thi pháp luật phải liên lạc nhanh hơn, chia sẻ thông tin hiệu quả hơn và hợp tác thực chất hơn để hạn chế khả năng đối tượng truy nã trốn tránh công lý. Song song, việc triển khai Hiệp định tương trợ tư pháp hình sự năm 2004, thúc đẩy phê chuẩn Hiệp định ASEAN về dẫn độ năm 2025 và thực hiện Kế hoạch hành động ASEAN về đấu tranh tội phạm xuyên quốc gia giai đoạn 2026-2035 cho thấy khu vực đang xây dựng dần một cộng đồng thực thi pháp luật có tính kết nối cao, thay vì các mắt xích rời rạc.
Hướng tới một ASEAN an toàn, ổn định và không còn điểm mù cho tội phạm truy nã
Mục tiêu "một ASEAN thượng tôn pháp luật và không có tội phạm truy nã" đặt ra tại Hà Nội là tham vọng, nhưng không viển vông nếu các cơ chế phối hợp thực thi pháp luật được vận hành đúng cách. Hợp tác ASEAN pháp luật trong lĩnh vực này, nếu đi vào thực chất, sẽ tạo ra một không gian an ninh khu vực ASEAN nơi đối tượng truy nã không thể lợi dụng biên giới để biến mất khỏi tầm nhìn của cơ quan chức năng. Ở góc độ chính trị, tăng cường phối hợp xác minh, truy bắt, xử lý và bàn giao đối tượng truy nã xuyên quốc gia giúp khẳng định ASEAN không chỉ là cộng đồng kinh tế, mà còn là cộng đồng an ninh cùng chia sẻ trách nhiệm. Ở góc độ chuyên môn, việc coi chia sẻ thông tin và phối hợp xác minh là hai trụ cột hợp tác buộc các nước phải đầu tư cho hệ thống dữ liệu, công nghệ và nhân lực, thay đổi thói quen xử lý theo lối khép kín. Nếu hội nghị trở thành bước ngoặt để biến tuyên bố chính trị thành quy trình hành động chung, hành lang an toàn cho tội phạm truy nã trong khu vực sẽ dần bị xóa bỏ, mở đường cho một ASEAN an toàn, ổn định và tự cường hơn.
