Cắt giảm kỳ thi: Bước ngoặt từ nỗi ám ảnh điểm số sang đánh giá năng lực thực chất
Chính sách cắt giảm kỳ thi không cần thiết là chỉ đạo của Chính phủ yêu cầu rà soát, loại bỏ các kỳ thi và cuộc thi gây áp lực mà không đóng góp rõ ràng cho việc đánh giá năng lực thực chất của học sinh, qua đó tái cấu trúc hệ thống kiểm tra theo hướng ít kỳ thi hơn nhưng chất lượng và liêm chính hơn.
Thủ tướng Lê Minh Hưng đã ban hành Chỉ thị số 31 về các nhiệm vụ trọng tâm năm học 2026-2027, trong đó nhấn mạnh yêu cầu cắt giảm các kỳ thi, cuộc thi không cần thiết để giảm áp lực cho học sinh, giáo viên và phụ huynh. Đồng thời, ông yêu cầu không chạy theo tỷ lệ lên lớp, tỷ lệ tốt nghiệp mà phải bảo đảm đánh giá năng lực thực chất của người học. Đây không chỉ là một điều chỉnh kỹ thuật, mà là tuyên bố chính trị rõ ràng: hệ thống sẽ được đo bằng chất lượng chứ không phải những con số đẹp trên báo cáo.
Điểm đáng chú ý là chỉ thị đặt việc xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính, thực chất lên hàng đầu, coi đó là điều kiện để khắc phục bệnh thành tích trong dạy, học và kiểm tra. Nói cách khác, cắt giảm kỳ thi không cần thiết chỉ là bề nổi; cái gốc là thay đổi cách chúng ta hiểu thế nào là một nền giáo dục tốt.
Từ “chạy đua tỷ lệ” đến đánh giá năng lực: Nhà trường buộc phải đổi vai
Yêu cầu “không chạy theo tỷ lệ lên lớp, tỷ lệ tốt nghiệp” là cú đánh trực diện vào tâm lý bệnh thành tích tồn tại lâu năm trong các nhà trường. Khi KPI không còn là con số phần trăm học sinh lên lớp hay tốt nghiệp gần như tuyệt đối, các hiệu trưởng, tổ chuyên môn phải đặt câu hỏi khó: học sinh thực sự biết gì, làm được gì, chứ không phải được bao nhiêu điểm trên giấy.
Đổi lại, hệ thống kiểm tra – đánh giá sẽ phải được thiết kế lại để đo được năng lực thực chất, đúng tinh thần chỉ thị: “bảo đảm đánh giá thực chất năng lực người học”. Điều này mở đường cho các hình thức đánh giá đa dạng hơn: bài tập dự án, quan sát quá trình, hồ sơ học tập, thay vì dồn hết rủi ro vào vài bài thi căng thẳng. Nếu không làm được, việc cắt giảm kỳ thi sẽ biến thành “giảm hình thức, tăng đối phó”, thậm chí khiến chất lượng đi xuống.
Về mặt quản lý, chỉ thị cũng nhấn mạnh việc chấn chỉnh kỷ luật, kỷ cương trường học và tăng cường trách nhiệm thực thi nhiệm vụ trong toàn ngành. Điều đó có nghĩa là hiệu trưởng không còn có thể dùng “áp lực thi cử” như cái cớ để duy trì lịch học dày đặc; họ phải chủ động thiết kế lại kế hoạch năm học, phân bổ kiểm tra, tránh dồn ép học sinh mà vẫn bảo đảm chuẩn đầu ra.
Giảm áp lực cho học sinh, phụ huynh: Gánh nặng thi cử ít đi nhưng chất lượng học phải nhiều hơn
Khi Thủ tướng yêu cầu cắt giảm các kỳ thi, cuộc thi không cần thiết để giảm áp lực cho học sinh, giáo viên và cha mẹ học sinh, điều đó chạm đúng nỗi mệt mỏi tích tụ nhiều năm: lịch kiểm tra dày đặc, các “cuộc thi phong trào” gắn với thi đua, những kỳ khảo sát chất lượng liên miên. Ít kỳ thi hơn đồng nghĩa với ít buổi ôn luyện căng thẳng ngoài giờ, ít tiền bạc và thời gian cha mẹ phải dồn cho con chạy theo điểm số.
Nhưng giảm áp lực học sinh không đồng nghĩa với hạ chuẩn. Ngược lại, khi bớt “thi cho có”, giáo viên có thêm thời gian cho dạy học thật, phụ huynh có thể tập trung đồng hành cùng con trong những mốc đánh giá quan trọng. Năm học 2026-2027 được định vị như mốc khởi đầu: Bộ Giáo dục và Đào tạo phải hoàn thành rà soát, sắp xếp lại đội ngũ và tuyển dụng đủ giáo viên trực tiếp giảng dạy ngay từ đầu năm học này, nếu không, chủ trương cắt thi sẽ bị triệt tiêu bởi tình trạng quá tải trên lớp.
Về lâu dài, nếu các địa phương thực sự loại bỏ được những kỳ thi hình thức, học sinh có cơ hội dành nhiều thời gian hơn cho việc đọc, tự học, trải nghiệm – những thứ trước đây thường bị “hy sinh” cho các buổi luyện đề. Phụ huynh cũng bớt bị cuốn vào vòng xoáy so sánh điểm số, thay vào đó có thể quan tâm đến sự tiến bộ và sức khỏe tinh thần của con.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT: Ít thi hơn nhưng siết chặt liêm chính và chống gian lận
Một nghịch lý tưởng chừng khó dung hòa đang được đặt lên bàn: hệ thống chung cắt giảm kỳ thi không cần thiết, nhưng riêng với kỳ thi tốt nghiệp THPT thì yêu cầu lại là tăng cường phòng chống gian lận và siết kỷ cương. Điều này thể hiện rõ quan điểm phân tầng: bớt những kỳ thi phụ, nhưng những “cánh cửa” then chốt như tốt nghiệp phải nghiêm và sạch hơn.
Chỉ thị yêu cầu đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá bảo đảm thực chất, hiệu quả, đồng thời tăng cường phòng, chống gian lận trong các kỳ thi, nhất là kỳ thi tốt nghiệp THPT, và xử lý nghiêm sai phạm. Nói cách khác, thay vì dàn trải nguồn lực cho nhiều đợt thi, hệ thống sẽ dồn công sức để bảo vệ uy tín của một vài kỳ thi trụ cột. Đây là lựa chọn hợp lý: bằng tốt nghiệp chỉ có ý nghĩa khi xã hội tin rằng nó không mua được, không gian lận được.
Tuy nhiên, nếu kỳ thi tốt nghiệp THPT vẫn giữ cấu trúc nặng nề, trong khi các kênh đánh giá khác chưa đủ mạnh, áp lực có nguy cơ dồn nén vào một “siêu kỳ thi”. Vì vậy, đi cùng việc siết chặt chống gian lận, Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ phải tiếp tục cải tiến cấu trúc, nội dung kỳ thi tốt nghiệp theo hướng đo năng lực thay vì mẹo làm bài – nếu không, thông điệp “giảm áp lực học sinh” sẽ bị chính kỳ thi này phủ định.
Từ năm học 2026–2027: Khi chính sách giáo dục mới chạm tới từng lớp học
Chỉ thị 31 về các nhiệm vụ trọng tâm năm học 2026-2027 là nền khung cho một loạt chính sách giáo dục mới, trong đó cắt giảm kỳ thi không cần thiết chỉ là một mảnh ghép. Cùng với đó, Chính phủ yêu cầu rà soát, sắp xếp lại mạng lưới cơ sở giáo dục theo hướng hình thành các trường quy mô lớn, cơ cấu lại đội ngũ theo hướng tăng giáo viên trực tiếp giảng dạy, triển khai một bộ sách giáo khoa thống nhất và tăng cường dạy – học ngoại ngữ.
Từ góc nhìn người học, mốc 2026-2027 có thể coi là đường ranh: trước đó là thời kỳ “nhiều kỳ thi – ít niềm tin”, sau đó là nỗ lực “ít kỳ thi – siết chất lượng”. Nhưng thành công hay thất bại không nằm trên văn bản mà ở cách địa phương và từng nhà trường thực thi: họ có dám bỏ các cuộc thi phong trào gắn với thành tích? Có xây dựng quy trình đánh giá mới đòi hỏi giáo viên chuẩn bị nhiều hơn? Có sẵn sàng đối mặt với tỷ lệ tốt nghiệp, lên lớp “xấu đi” trong vài năm để đổi lấy chất lượng thực?
Nếu câu trả lời là “có”, chủ trương cắt giảm kỳ thi không cần thiết sẽ là bước mở đầu cho một nền giáo dục lành mạnh hơn: bớt hình thức, bớt gian lận, bớt áp lực học sinh nhưng nhiều hơn sự trung thực, trách nhiệm và năng lực thực chất của người học.
