Giống lúa thế hệ mới ở ĐBSCL phải làm chủ công nghệ và thích ứng khí hậu

Từ giống phổ biến đến năng lực tự chủ công nghệ

Giống lúa thế hệ mới là những giống được chọn tạo để kết hợp năng suất, chất lượng gạo, khả năng kháng sâu bệnh và sức chịu đựng trước điều kiện khí hậu bất lợi, đáp ứng nhu cầu từng vùng trồng và thị trường. Đây không chỉ là mục tiêu kỹ thuật: đó là điều kiện để ĐBSCL giữ lợi thế xuất khẩu khi sinh thái và thị hiếu thay đổi nhanh. Chiều 1/11 tại Cần Thơ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng làm việc với Viện Lúa ĐBSCL và đề nghị tập trung vào ba nhiệm vụ, mở đầu bằng việc làm chủ công nghệ lõi trong chọn tạo giống. Thành quả hiện có là đáng kể: Viện có 18 giống được công nhận lưu hành, 29 giống được bảo hộ; các giống OM chiếm trên 65% diện tích lúa của vùng, còn OM18 và OM5451 lần lượt được gieo trồng trên một triệu ha và hơn 600.000 ha mỗi năm. Nhưng quy mô phổ biến không thể thay thế năng lực chủ động tạo ra giống phù hợp cho giai đoạn kế tiếp.

Chọn giống phải giải quyết đồng thời chất lượng và rủi ro đồng ruộng

Ưu tiên chọn tạo giống lúa mới không nên chỉ là tăng năng suất. Người trồng cần giống cho chất lượng gạo tốt, có đầu ra, đồng thời chịu được mặn, hạn, ngập, nóng và phèn. Khả năng kháng sâu bệnh cũng phải trở thành tiêu chí cốt lõi: giống chống chịu tốt có thể giảm phun thuốc, hạ chi phí vật tư và giảm tác động môi trường, thay vì buộc nông dân chạy theo dịch hại bằng đầu vào ngày càng nhiều. Hướng nghiên cứu vì thế cần gắn từng tính trạng với tiểu vùng sinh thái và yêu cầu của thị trường, không chạy theo một bộ giống dùng chung cho mọi nơi. Viện định hướng đến năm 2030 tập trung vào gạo thơm, gạo chất lượng cao và gạo đặc sản phục vụ cả trong nước lẫn xuất khẩu; đồng thời phục tráng giống mùa đặc sản và gắn vùng sản xuất với nhãn hiệu chứng nhận. Đây là cách biến lúa kháng sâu bệnh và giống lúa thích ứng khí hậu thành giá trị cụ thể cho người trồng.

Công nghệ chọn tạo là phép thử của tham vọng

Thách thức lớn là chọn tạo truyền thống mất nhiều thời gian trong khi điều kiện sinh thái và thị trường đổi nhanh; chu kỳ tạo giống hiện có thể kéo dài 8–15 năm. Trung tâm xuất sắc về chọn tạo giống lúa vùng ĐBSCL được kỳ vọng tạo năng lực nghiên cứu chuyên sâu, phát triển công nghệ lõi và giúp Viện chủ động tạo giống mới. Để lời hứa thành hiện thực, cần kết hợp nguồn gen, dữ liệu và công nghệ sinh học thay vì dừng ở mục tiêu xây dựng cơ sở. Chọn giống nhờ chỉ thị phân tử giúp sàng lọc sớm cây mang gen mục tiêu; chọn lọc toàn hệ gen hỗ trợ dự đoán giá trị di truyền, còn chọn tạo nhanh có thể rút ngắn thời gian nghiên cứu. Viện kỳ vọng đầu tư hạ tầng chọn lọc hệ gen và chọn tạo nhanh sẽ giảm 30–40% thời gian tạo giống. Phó Thủ tướng yêu cầu khẩn trương thẩm định báo cáo khả thi, trình Thủ tướng phê duyệt và hỗ trợ triển khai dự án.

Giảm phát thải và chế biến sâu phải đi cùng giống mới

Giống tốt sẽ không phát huy hết giá trị nếu cách canh tác và chuỗi sau thu hoạch vẫn lãng phí đầu vào, phát thải cao và bán chủ yếu nguyên liệu thô. Vì vậy, canh tác hiện đại giảm phát thải và chế biến sâu là hai nhiệm vụ song hành với chọn tạo giống, không phải phần việc phụ. Các mô hình của Viện cho thấy thay đổi kỹ thuật có ích trực tiếp: máy cấy tích hợp bón phân tiết kiệm 40–100 kg giống và 20–30 kg đạm mỗi héc-ta; ứng dụng máy bay không người lái giảm gần 30% chi phí vật tư và gần 10% chi phí lao động. Giống kháng sâu bệnh, giảm sử dụng vật tư còn giúp vùng trồng tiến gần hơn tới tiêu chí phát thải thấp và tăng sức cạnh tranh của gạo xuất khẩu. Mô hình trung tâm xuất sắc chỉ đáng đầu tư nếu kết nối nghiên cứu, sản xuất giống, chuyển giao công nghệ và nhu cầu doanh nghiệp. Viện có thể tạo nền tảng, nhưng hiệu quả cuối cùng phải được đo bằng giống đến ruộng, thu nhập người trồng và giá trị gia tăng của hạt gạo.

Kết luận, ĐBSCL cần chuyển từ lợi thế có nhiều giống phổ biến sang năng lực liên tục tạo giống chất lượng cao, kháng sâu bệnh và thích ứng khí hậu. Muốn vậy, Viện Lúa phải làm chủ công nghệ lõi, còn đầu tư cho canh tác giảm phát thải và chế biến sâu phải được triển khai đồng bộ. Trung tâm xuất sắc có thể thúc đẩy gạo chất lượng cao phục vụ xuất khẩu, nhưng chỉ khi công nghệ đi đến sản xuất và đáp ứng đúng nhu cầu của nông dân lẫn thị trường.