PISA 2025 Việt Nam: Bức tranh tổng thể và ý nghĩa
PISA 2025 Việt Nam là đợt tham gia Chương trình Đánh giá Học sinh Quốc tế dành cho học sinh 15 tuổi, đo năng lực Khoa học, Toán, đọc hiểu và giải quyết vấn đề trên máy tính trong bối cảnh học tập số, với hơn bảy nghìn học sinh đại diện cho khoảng 1,1 triệu thanh thiếu niên 15 tuổi trên toàn quốc. Quan trọng hơn các con số, đợt đánh giá này cho thấy hệ thống giáo dục phổ thông đang đứng ở đâu khi so với chuẩn năng lực cơ bản quốc tế và khi chuyển từ bài thi giấy sang môi trường thi trên máy tính. Điểm mạnh đầu tiên dễ nhận thấy là Việt Nam không bị “tụt hậu” trong cuộc chơi đánh giá quốc tế học sinh, khi tham gia cùng khoảng 760.000 học sinh đến từ 91 quốc gia và vùng lãnh thổ. Việc chấp nhận thi trên máy tính ngay lần đầu đã đặt học sinh vào bài kiểm tra kép: năng lực học thuật và khả năng thích ứng công nghệ. Điều này giúp kết quả PISA 2025 Việt Nam trở thành một phép đo rất thực tế về năng lực của thế hệ học sinh trong môi trường số, hơn là một bài thi thuần kiến thức trên giấy. Cũng vì thế, mọi so sánh với các chu kỳ PISA trước đó cần hết sức thận trọng. Chính ban tổ chức nhấn mạnh việc chuyển từ thi giấy sang thi máy tính khiến khác biệt điểm số không thể dùng để kết luận chất lượng giáo dục Việt Nam tăng hay giảm. Điều đáng bàn không phải là cao hay thấp hơn quá khứ, mà là Việt Nam đang mạnh ở đâu, yếu ở đâu khi bước vào "sân chơi" số hóa cùng các hệ thống giáo dục khác.
Khoa học dẫn dắt, Toán giữ nhịp trong cuộc đua năng lực
Nếu phải chọn một điểm sáng lớn nhất trong PISA 2025 Việt Nam, đó chính là năng lực Khoa học. Học sinh Việt Nam đạt điểm trung bình 457 môn Khoa học, với 71% em đạt từ mức năng lực 2 trở lên, gần sát mức trung bình 74% của các nước OECD. Đây là tín hiệu cho thấy nền tảng tư duy khoa học – từ hiểu khái niệm đến vận dụng trong tình huống quen thuộc – của học sinh phổ thông không hề yếu khi so với chuẩn quốc tế. Trong bối cảnh nhiều nước châu Á xem STEM là trụ cột, kết quả này giúp Việt Nam có vị thế cạnh tranh rõ ràng. Ở môn Toán, điểm trung bình đạt 443, và 58% học sinh Việt Nam đạt từ mức 2 trở lên, so với 65% bình quân OECD. Khoảng cách này là đáng chú ý nhưng không quá xa, cho thấy học sinh Việt Nam đủ khả năng sử dụng kiến thức Toán để xử lý tình huống thực tiễn ở mức cơ bản. Điều đáng nói là cuộc đánh giá quốc tế học sinh này diễn ra trong bối cảnh các hệ thống giáo dục thuộc nhóm dẫn đầu, như bốn địa phương Bắc Kinh, Thượng Hải, Giang Tô, Chiết Giang của Trung Quốc, đạt tới 612 điểm Toán – cao nhất thế giới. Thực tế này cho thấy cuộc đua năng lực Toán không hề nhẹ nhàng, và việc Việt Nam duy trì mặt bằng tương đối với OECD là nỗ lực đáng kể.
Kỹ năng đọc hiểu: "điểm mù" nguy hiểm trong thời đại số
Trái ngược với khoa học và Toán, kỹ năng đọc hiểu hiện lên như điểm yếu khó bỏ qua. Học sinh Việt Nam chỉ đạt điểm trung bình 392 môn đọc hiểu, và mới 41% em đạt mức năng lực 2 trở lên, trong khi mức trung bình OECD là 69%. Nghĩa là khoảng 59% học sinh 15 tuổi chưa đạt ngưỡng đọc hiểu cơ bản theo chuẩn PISA – mức mà người học bắt đầu có thể dùng thông tin và kiến thức để xử lý các tình huống quen thuộc trong đời sống. Đây không còn là câu chuyện điểm số, mà là lời cảnh báo về khả năng học sinh hiểu và sử dụng thông tin trong xã hội tràn ngập dữ liệu. Cần nhấn mạnh rằng bài đọc hiểu PISA lần này không còn dừng ở văn bản giấy. Học sinh phải đọc văn bản số và đa phương tiện, chuyển qua lại giữa nhiều màn hình, bảng, biểu đồ và dữ liệu động; xử lý lượng thông tin lớn hơn; quản lý thời gian; dùng chuột, bàn phím và công cụ số; đồng thời duy trì tập trung trong môi trường điện tử. Khi Việt Nam lần đầu chuyển sang thi trên máy tính, kỹ năng đọc hiểu gắn với công nghệ lộ ra sự thiếu chuẩn bị rõ ràng. Nếu coi đọc hiểu là nền tảng cho mọi môn học, kết quả này đặt ra câu hỏi: liệu nhà trường đã dạy học sinh đọc và tư duy trong môi trường số đúng cách hay chưa?
Chuyển sang thi máy tính: phép thử về thích ứng công nghệ
Một điểm ít được nhắc nhưng vô cùng quan trọng trong PISA 2025 Việt Nam là việc hoàn toàn chuyển từ bài thi giấy sang bài thi trên máy tính. Điều này biến kỳ đánh giá thành phép thử kép, vừa đo năng lực học thuật, vừa đo khả năng học sinh hoạt động trong môi trường số – từ kỹ năng sử dụng chuột, bàn phím, đến việc xử lý lượng thông tin lớn và giữ tập trung trước màn hình. Những yêu cầu này đặc biệt rõ trong phần đọc hiểu và giải quyết vấn đề trên máy tính, với điểm trung bình 461 – cao hơn cả môn Khoa học. Đáng chú ý, bài giải quyết vấn đề trên máy tính đặt học sinh vào các tình huống thực hành trong thế giới số: tổ chức công việc, phân tích thông tin, lựa chọn giải pháp. Việc đạt điểm 461 cho thấy học sinh Việt Nam có năng lực áp dụng công nghệ vào xử lý nhiệm vụ học tập ở mức khá. Tuy vậy, việc không thể so trực tiếp điểm số với các kỳ PISA trước buộc chúng ta phải nhìn vào cấu trúc năng lực: học sinh có vẻ thích ứng công nghệ tốt hơn khả năng đọc hiểu và khai thác thông tin số. Nếu không cải thiện "đọc hiểu số", lợi thế thích ứng công nghệ sẽ dừng ở thao tác kỹ thuật, thay vì trở thành sức mạnh tư duy.
Kết luận: Từ điểm mạnh khoa học đến chiến lược nâng năng lực đọc hiểu
PISA 2025 không đem đến cú sốc dữ liệu cho Việt Nam, mà là một tấm gương tương đối rõ ràng về cấu trúc năng lực của thế hệ học sinh 15 tuổi. Ở đó, Khoa học là điểm mạnh tương đối, Toán giữ vị trí trung bình cạnh tranh, giải quyết vấn đề trên máy tính cho thấy tiềm năng thích ứng môi trường số, còn kỹ năng đọc hiểu – nhất là đọc hiểu trong không gian số – vẫn là khoảng trống đáng lo. Trong cuộc đánh giá quốc tế học sinh với 760.000 em tham gia từ 91 hệ thống giáo dục, Việt Nam đã chứng minh mình không đứng ngoài cuộc chơi. Nhưng để không bị tụt lại, chiến lược cải thiện phải đặt đọc hiểu vào trung tâm, gắn với dạy học trên nền tảng số, chứ không chỉ chỉnh sửa đề thi. Khi học sinh có thể đọc, hiểu và sử dụng thông tin một cách độc lập, mọi điểm mạnh về khoa học, Toán hay công nghệ mới được phát huy trọn vẹn. Đó mới là thành công thật sự mà bất kỳ kết quả PISA nào cũng khó đo hết, nhưng chúng ta buộc phải hướng tới.
