PISA 2025 là gì và vì sao kết quả của Việt Nam đáng chú ý?
PISA 2025 là chương trình đánh giá giáo dục quốc tế do một tổ chức quốc tế tổ chức, nhằm đo năng lực học sinh 15 tuổi trong các lĩnh vực Toán, Khoa học, Đọc hiểu và giải quyết vấn đề trên máy tính, chú trọng khả năng vận dụng kiến thức vào hoàn cảnh thực tế chứ không chỉ kiểm tra mức độ ghi nhớ kiến thức ở nhà trường.
Ngày 8/9, kết quả PISA 2025 được công bố với hơn 760.000 học sinh 15 tuổi từ 91 quốc gia, đại diện cho khoảng 33 triệu học sinh cùng độ tuổi trên thế giới tham gia. Trong đó, Việt Nam có 7.353 học sinh thuộc 194 trường, đại diện cho hơn 1,1 triệu học sinh 15 tuổi – chiếm 71% tổng số người 15 tuổi trong nước. Nói cách khác, đây không phải một cuộc thi tự nguyện của vài trường “top” mà là một phép đo rộng, chạm tới phần lớn hệ thống phổ thông. PISA 2025 vì vậy trở thành chiếc gương tương đối trung thực cho chất lượng giáo dục hiện nay, nhất là khi PISA được xem là một trong những thước đo có ảnh hưởng nhất về chất lượng giáo dục.
Kết quả Toán và Khoa học: Khá nhưng chưa đủ để yên tâm
Nếu chỉ nhìn vào kết quả Toán và Khoa học, PISA 2025 Việt Nam mang lại cảm giác “khá ổn” hơn là báo động. Học sinh Việt Nam đạt trung bình 457 điểm Khoa học và 443 điểm Toán, trong khi Khoa học là lĩnh vực trọng tâm của chu kỳ này. Ở Khoa học, 71% học sinh đạt từ mức năng lực cơ bản (Mức 2) trở lên, gần sát mức trung bình 74% của OECD; ở Toán, tỷ lệ này là 58% so với 65% của OECD. Đây là nền tảng không tệ trong bối cảnh toàn cầu đang chứng kiến xu hướng đi xuống về năng lực học sinh.
Tuy vậy, thành tích không đủ để Việt Nam yên tâm. Ở nhóm năng lực cao, chỉ 2% học sinh đạt Mức 5 hoặc 6 trong Khoa học và 4% trong Toán, trong khi trung bình OECD lần lượt là 7% và 8%. Nghĩa là, chúng ta có mặt bằng trung bình tương đối ổn nhưng thiếu nghiêm trọng “đầu tàu” – những học sinh có khả năng dẫn dắt đổi mới khoa học – công nghệ trong tương lai. Trong một hệ thống giáo dục đang nói nhiều về “đổi mới sáng tạo”, khoảng trống ở nhóm xuất sắc này là tín hiệu đáng lo.
Khủng hoảng đọc hiểu: Điểm yếu kéo tụt chất lượng giáo dục
Trong khi Toán và Khoa học tạm chấp nhận được, Đọc hiểu lại là “gót chân Achilles” của PISA 2025 Việt Nam. Học sinh đạt trung bình 392 điểm Đọc hiểu và chỉ 41% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên, trong khi trung bình OECD là 69%. Điều này đồng nghĩa khoảng 59% học sinh Việt Nam chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo cách đánh giá của PISA. Trên nền toàn cầu, đọc hiểu là năng lực suy giảm mạnh nhất trong thập niên qua, khi điểm trung bình giảm 28 điểm tại các nước OECD và 16 điểm ở nhóm ngoài OECD. Việt Nam không nằm ngoài cơn suy giảm này, thậm chí còn bộc lộ điểm yếu rõ hơn.
Một hệ thống giáo dục có thể chấp nhận học sinh không giỏi mọi môn, nhưng không thể chấp nhận một thế hệ thiếu đọc hiểu. Đọc hiểu không chỉ là điểm số môn Ngữ văn; đó là năng lực nền tảng để học Toán, Khoa học, sử dụng công nghệ, và cả để sống trong một xã hội tràn ngập thông tin. Khi học sinh phải làm bài trên máy tính – đọc văn bản số, điều hướng nhiều màn hình, xử lý bảng biểu, biểu đồ và dữ liệu động – điểm đọc hiểu thấp còn phản ánh hạn chế trong kỹ năng số và khả năng tập trung trong môi trường mới. Nếu không coi đây là ưu tiên quốc gia, mọi khẩu hiệu về “chuyển đổi số trong giáo dục” có nguy cơ trở thành hình thức.
Giáo dục toàn cầu đi xuống và thách thức riêng của Việt Nam
PISA 2025 không chỉ là câu chuyện của Việt Nam mà là bức tranh chung đáng lo của giáo dục toàn cầu. Từ 2015 đến 2025, điểm đọc hiểu trung bình giảm 28 điểm ở các nước OECD và 16 điểm ở các quốc gia ngoài OECD; Toán học giảm 22 điểm ở OECD và 8 điểm ở nhóm ngoài OECD. Điều trớ trêu là xu hướng này diễn ra trong bối cảnh công nghệ ngày càng hiện diện sâu trong giáo dục, nhưng năng lực nền tảng của học sinh lại suy giảm. Việt Nam vì thế đang cạnh tranh trong một cuộc đua mà cả thế giới đều hụt hơi – nhưng chúng ta vẫn không thể viện cớ để chấp nhận tụt hậu.
PISA cho thấy cơ hội học tập giữa các nhóm học sinh Việt Nam vẫn chênh lệch rõ rệt: nhóm có điều kiện thuận lợi nhất cao hơn nhóm khó khăn nhất 87 điểm Khoa học, gần bằng khoảng cách trung bình OECD là 86 điểm. Điều này chứng tỏ hoàn cảnh gia đình vẫn quyết định mạnh đến chất lượng giáo dục mà học sinh nhận được. Đồng thời, đây là lần đầu tiên Việt Nam chuyển từ làm bài trên giấy sang trên máy tính, với những yêu cầu mới về thao tác số, quản lý thời gian và điều hướng thông tin. Vì vậy, việc so sánh đơn giản điểm số PISA giữa các chu kỳ để kết luận chất lượng giáo dục tăng hay giảm là cách đọc dữ liệu quá nông. Vấn đề không phải “lên hạng” hay “tụt hạng”, mà là chúng ta hiểu gì và hành động ra sao từ những con số đó.
Từ cảnh báo đến hành động: Chính sách nào cho giai đoạn sau PISA 2025?
Kết quả PISA 2025 đặt giáo dục Việt Nam trước hai nhiệm vụ khó nhưng không thể né: nâng mặt bằng năng lực tối thiểu cho số đông – nhất là đọc hiểu – và đồng thời phát triển nhóm học sinh có năng lực cao. Điều này đòi hỏi chính sách không chỉ chăm vào ôn luyện đề thi mà phải tái thiết cách dạy và học trong từng lớp học. Việc rèn đọc hiểu cần diễn ra ở mọi môn, chứ không thể khoán cho Ngữ văn. Giáo viên Toán, Khoa học, Lịch sử, Địa lý… đều phải coi đọc hiểu là một phần công việc, thông qua việc cho học sinh đọc bài viết, bảng biểu, biểu đồ, hình ảnh và dữ liệu – đúng như cách PISA đánh giá.
Về phía chính sách, cần ưu tiên hỗ trợ học sinh khó khăn – những em mà điểm số PISA đã chỉ ra là chịu bất lợi rõ rệt. Cùng với đó, nhà trường phải chú trọng kỹ năng tự học, sự tự tin và an toàn học đường, thay vì chỉ tập trung nhồi kiến thức. Trong bối cảnh 94% học sinh dùng chatbot AI để học, nhưng chỉ khoảng 70% được học cách đánh giá nội dung do AI tạo ra, câu hỏi không còn là “có cho dùng AI hay không”, mà là làm sao dạy học sinh đặt câu hỏi, kiểm tra thông tin, nhận ra câu trả lời sai và dùng AI như một công cụ học tập, không phải chiếc nạng thay thế tư duy. Cuối cùng, dữ liệu PISA phải được phân tích sâu theo vùng miền, giới tính, hoàn cảnh và môi trường học tập, kết hợp với dữ liệu trong nước, để biết chính xác ai đang tụt lại, tụt ở đâu và cần gì. Chỉ khi đó, PISA 2025 mới trở thành động lực cải thiện chất lượng giáo dục, chứ không dừng lại ở vài ngày ồn ào về thứ hạng.
