PISA và thông điệp cốt lõi: văn hóa học tập là lợi thế cạnh tranh
PISA là chương trình đánh giá học sinh quốc tế dành cho học sinh 15 tuổi, đo năng lực khoa học, toán, đọc hiểu và giải quyết vấn đề bằng máy tính trong bối cảnh thế giới số, đồng thời khảo sát thái độ học tập, mức độ kiên trì, sự hỗ trợ của giáo viên và khả năng thích ứng công nghệ để phản ánh chiều sâu văn hóa học tập của mỗi quốc gia. Điều đáng nói ở chu kỳ PISA hiện nay không phải là xếp hạng thuần túy, mà là bức tranh khá nhất quán về thái độ học tập tích cực của học sinh Việt Nam, sự đồng hành bền bỉ của giáo viên và việc học sinh nhanh chóng đưa công nghệ – đặc biệt là AI – vào quá trình học tập. Khi đọc PISA, nếu chỉ nhìn vào điểm số, chúng ta sẽ bỏ lỡ thông điệp quan trọng: học sinh Việt Nam kiên trì, chăm học và có nền tảng thích ứng số – đây mới là tài sản dài hạn mà hệ thống giáo dục phải biết tận dụng.
Điểm số PISA: mặt bằng năng lực vừa phải nhưng nền tảng tinh thần rất mạnh
Ở lần khảo sát này, 7.353 học sinh thuộc 194 trường tham gia, đại diện cho khoảng 1,109 triệu học sinh 15 tuổi, tương đương 71% tổng số người 15 tuổi tại Việt Nam. Học sinh đạt trung bình 457 điểm Khoa học, 443 điểm Toán, 392 điểm Đọc hiểu và 461 điểm Giải quyết vấn đề bằng máy tính. Về tỉ lệ đạt mức năng lực cơ bản (Mức 2), 71% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên ở Khoa học, gần với mức 74% của OECD, trong khi ở Toán là 58% so với 65% của OECD. Tuy vậy, chỉ 41% học sinh đạt mức đọc hiểu cơ bản, thấp hơn mức 69% của OECD, cho thấy khoảng trống lớn về đọc hiểu mà hệ thống phải xử lý song song với việc phát triển nhóm học sinh giỏi. Quan trọng hơn, đây là lần đầu Việt Nam chuyển từ làm bài trên giấy sang làm bài trên máy tính, với yêu cầu đọc văn bản số, điều hướng đa màn hình, xử lý dữ liệu động và quản lý thời gian trong môi trường số, nên không thể vội vàng dùng chênh lệch điểm với các chu kỳ trước để kết luận chất lượng giáo dục tăng hay giảm.
Học sinh Việt Nam kiên trì, chăm học: vốn văn hóa không thể bỏ qua
Nếu phải chọn một điểm sáng rõ nét nhất từ PISA, đó là thái độ học tập tích cực của học sinh Việt Nam. Báo cáo cho biết 82% học sinh tò mò về nhiều vấn đề, 79% cố gắng hơn khi nhiệm vụ trở nên khó và chỉ 12% cho rằng đi học là lãng phí thời gian. Đây là bằng chứng rõ ràng rằng học sinh Việt Nam kiên trì, coi trọng việc học và không dễ bỏ cuộc khi gặp thách thức – nền tảng của mọi nỗ lực nâng cao chất lượng. Kết quả PISA còn ghi nhận khoảng 31% học sinh nằm trong nhóm có điều kiện kinh tế – xã hội thấp nhất, nhưng nhóm này vẫn đạt trung bình 425 điểm Khoa học, được đánh giá là một trong những kết quả cao so với học sinh có hoàn cảnh tương tự ở các nước khác. Nói cách khác, khi điều kiện còn hạn chế mà học sinh vẫn giữ được thái độ học tập tích cực, chúng ta đang sở hữu một "vốn văn hóa" hiếm: tinh thần vươn lên bằng học tập đã ăn sâu vào lựa chọn cá nhân và gia đình, tạo ra học sinh Việt Nam kiên trì hơn mức thường thấy.
Hỗ trợ giáo viên tích cực: chất keo gắn kết thái độ và thành tích
PISA không chỉ nói về học sinh mà còn cho thấy vai trò mạnh mẽ của giáo viên trong việc hình thành thái độ học tập tích cực. Có 87% học sinh cho biết thường tìm kiếm sự hỗ trợ của giáo viên khi cần và 90% hỏi bạn khi chưa hiểu bài – những con số nói lên một không khí lớp học mở, nơi việc đặt câu hỏi không bị xem là yếu kém. Đặc biệt, ở môn Khoa học, 90% học sinh cho rằng giáo viên quan tâm đến việc học của từng em, 85% khẳng định giáo viên giảng đến khi học sinh hiểu và 89% nhận được hỗ trợ thêm khi cần, trong khi các tỷ lệ tương ứng của OECD chỉ là 69%, 69% và 73%. "Sự hỗ trợ của giáo viên là một lợi thế rõ nét" – nhận định này trong báo cáo cho thấy hệ thống giáo dục Việt Nam đang sở hữu một lực lượng giáo viên gắn bó sát sao với người học, đóng vai trò chất keo nối kiên trì của học sinh với kết quả học tập thực tế. Mức độ chuyên cần cũng tích cực: trong hai tuần trước khảo sát, tỉ lệ nghỉ không phép, bỏ tiết và đi học muộn của học sinh đều thấp hơn đáng kể so với trung bình OECD. Đây không phải là những chi tiết nhỏ, mà là chỉ báo cho thấy kỷ luật học đường vẫn là trụ cột của văn hóa học tập.
Thích ứng công nghệ học tập và AI: cơ hội lớn nếu được dẫn dắt đúng
Một trong những điểm bất ngờ nhưng rất đáng kỳ vọng là khả năng thích ứng công nghệ học tập của học sinh. Học sinh Việt Nam dành trung bình 2,2 giờ mỗi ngày sử dụng thiết bị số tại trường cho hoạt động học tập, cao hơn mức 1,7 giờ của OECD. Việc dùng AI đã trở nên phổ biến: 94% học sinh sử dụng chatbot AI để hỗ trợ học tập, 82% dùng AI để nghiên cứu sơ bộ chủ đề mới, 86% để tóm tắt văn bản và 88% để soạn thảo văn bản cho bài tập. Khoảng 70% học sinh cho biết đã được học cách đánh giá nội dung do AI tạo ra – một tín hiệu tốt, nhưng cũng là lời nhắc rằng hướng dẫn sử dụng AI an toàn, trung thực và có ích cần được chuẩn hóa rộng rãi. Khi PISA đồng thời đánh giá năng lực giải quyết vấn đề bằng máy tính, với điểm số trung bình 461 của học sinh Việt Nam, chúng ta thấy rõ: thích ứng công nghệ học tập không chỉ là thói quen, mà đang trở thành năng lực. Vấn đề không còn là "có dùng công nghệ hay không", mà là giáo dục có đủ nhanh để xây dựng chuẩn mực mới cho học sinh trong thế giới số.
