PISA 2025 Việt Nam: Một bức tranh vừa sáng vừa tối
PISA là Chương trình đánh giá học sinh quốc tế do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) tổ chức, dành cho học sinh 15 tuổi, nhằm đo năng lực Toán, Khoa học, Đọc hiểu và một số kỹ năng mới như giải quyết vấn đề trong môi trường số để so sánh chất lượng giáo dục phổ thông giữa các hệ thống giáo dục khác nhau trên thế giới. Kết quả PISA 2025 Việt Nam cho thấy một nghịch lý quen thuộc: chúng ta vừa tự hào, vừa phải lo lắng. Tự hào vì học sinh Việt Nam, đến từ một nước có thu nhập còn thấp, vẫn đạt kết quả Toán và Khoa học tương đương nhiều nước OECD. Lo lắng vì mặt bằng năng lực đọc hiểu lẫn tỷ lệ học sinh đạt mức rất cao vẫn còn thấp, kéo theo nguy cơ tụt lại trong kỷ nguyên số. Nếu coi PISA như tấm gương, hệ thống giáo dục Việt Nam không thể chỉ ngắm mình ở góc sáng.
Điểm mạnh: Chăm học, kiên trì, thầy cô sát sao và công nghệ là lợi thế
Theo kết quả sơ bộ PISA 2025, học sinh Việt Nam chăm học, kiên trì, nhận được sự hỗ trợ tích cực của giáo viên và thích ứng nhanh với công nghệ. Đây là những tài sản mềm mà nhiều hệ thống giáo dục phát triển đang đánh mất. Chỉ 12% học sinh cho rằng đi học là lãng phí thời gian, trong khi 79% cho biết cố gắng hơn khi nhiệm vụ trở nên khó và 82% tò mò về nhiều vấn đề. Ở phía nhà trường, 90% học sinh cho biết giáo viên Khoa học quan tâm đến việc học của từng em, 85% nói giáo viên giảng đến khi học sinh hiểu, và 89% nhận được hỗ trợ thêm khi cần – cao hơn rõ rệt so với mức trung bình OECD. Quote đáng chú ý là: "Có 90% học sinh cho biết giáo viên Khoa học quan tâm đến việc học của từng em". Đó là nền tảng văn hóa học tập hiếm thấy, nếu không tận dụng để nâng chất lượng giáo dục phổ thông thì là sự lãng phí.
Chỉ số PISA học sinh: Vị thế của Việt Nam trong giáo dục châu Á
Ngày 8.9.2026, OECD chính thức công bố kết quả PISA 2025, với khoảng 760.000 học sinh 15 tuổi từ 91 quốc gia và vùng lãnh thổ tham gia. Châu Á tiếp tục áp đảo bảng xếp hạng toàn cầu ở Khoa học, Toán và Đọc hiểu, khẳng định sức mạnh của giáo dục châu Á nhưng cũng phơi bày cạnh tranh khốc liệt. Xét trên quy mô toàn cầu, học sinh Việt Nam đạt 457 điểm Khoa học, 443 điểm Toán học và 392 điểm Đọc hiểu. So với nhóm các quốc gia đang phát triển trong khu vực, Việt Nam dẫn đầu ở môn Khoa học (457 điểm), vượt Thái Lan (432 điểm), Malaysia (419 điểm) và Indonesia (389 điểm). Nhưng khoảng cách với Singapore rất lớn: theo quy chuẩn OECD, Việt Nam đang đi sau khoảng 5 năm học tập ở năng lực Khoa học. Nói cách khác, chỉ số PISA học sinh Việt Nam cho thấy chúng ta không tụt hậu, nhưng cũng chưa vươn lên nhóm dẫn đầu.
Khoảng trống đáng lo: Đọc hiểu thấp, phân hóa lớn, áp lực chuyển đổi số
Ở Khoa học, 71% học sinh Việt Nam đạt từ Mức 2 trở lên, gần với mức 74% của OECD; ở Toán là 58% so với 65% của OECD. Đây là nền tảng chấp nhận được. Nhưng Đọc hiểu là "điểm mù": chỉ 41% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên, trong khi trung bình OECD là 69%, đồng nghĩa khoảng 59% học sinh Việt Nam chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo cách đánh giá của PISA. Thêm vào đó, tỷ lệ đạt Mức 5 hoặc 6 chỉ là 2% ở Khoa học, 4% ở Toán và gần 0% ở Đọc hiểu, thấp hơn rõ rệt so với OECD. Khoảng cách giữa nhóm thuận lợi nhất và khó khăn nhất về kinh tế – xã hội lên tới 87 điểm Khoa học, gần bằng chênh lệch trung bình OECD. Trong bối cảnh Tổng thư ký OECD cảnh báo kết quả học tập toàn cầu chững lại, đặc biệt ở kỹ năng đọc hiểu, Việt Nam không thể xem đây là chuyện nhỏ.
Từ kết quả PISA đến chính sách: Không chỉ sửa đề thi, mà phải đổi cách dạy – cách học
Kỳ khảo sát PISA 2025 đánh dấu lần đầu tiên Việt Nam chuyển hoàn toàn sang hình thức đánh giá trên máy tính (CBT). Báo cáo nhấn mạnh các so sánh với chu kỳ trước cần thận trọng vì sai số kỹ thuật chưa được xác định hoàn toàn, nhưng điều đó không làm giảm ý nghĩa chính sách của kết quả đánh giá học sinh quốc tế này. Những con số hiện tại đặt giáo dục Việt Nam trước hai yêu cầu song hành: nâng mặt bằng năng lực tối thiểu cho số đông, nhất là Đọc hiểu, đồng thời tạo điều kiện phát triển nhóm học sinh có năng lực rất cao. Phát huy thái độ học tập tích cực và sự hỗ trợ tích cực từ giáo viên, cùng với năng lực thích ứng công nghệ – trong đó AI đã trở thành một phần của việc học với 94% học sinh dùng chatbot AI hỗ trợ học tập – phải đi kèm việc tái định hình kỹ năng đọc sâu, tăng khả năng vận dụng theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, và thu hẹp khoảng cách giàu – nghèo trong tiếp cận giáo dục chất lượng cao. Nếu chính sách chỉ dừng ở việc chạy theo bảng xếp hạng, PISA sẽ biến thành cuộc thi điểm số; còn nếu coi đây là cơ hội nhìn lại mục tiêu học tập cho thế hệ trẻ, kết quả PISA 2025 Việt Nam có thể trở thành chất xúc tác mạnh cho cải cách chương trình học.
