PISA 2025 Việt Nam: bức tranh tích cực nhưng không được chủ quan
PISA 2025 Việt Nam là kỳ khảo sát quốc tế về năng lực học sinh 15 tuổi, cho thấy người học trong nước vừa chăm học, kiên trì, vừa thích ứng nhanh với môi trường số và công nghệ, đồng thời làm lộ rõ những khoảng trống về đọc hiểu và năng lực ở mức cao, đặt hệ thống giáo dục trước yêu cầu cải tổ sâu hơn để biến tiềm năng thành kết quả học tập bền vững. PISA là Chương trình đánh giá học sinh quốc tế do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) tổ chức, dành cho học sinh 15 tuổi. Chu kỳ 2025 có 91 quốc gia và nền kinh tế tham gia, với khoảng 765.000 học sinh, trong đó Việt Nam có 7.353 học sinh thuộc 194 trường, đại diện khoảng 1,109 triệu học sinh 15 tuổi, tương đương 71% tổng số người 15 tuổi. Việc chúng ta tiếp tục đạt kết quả Toán và Khoa học tương đương nhiều nước OECD cho thấy nền giáo dục Việt Nam đang sở hữu những lợi thế nội lực mà chính chúng ta đôi khi chưa đánh giá đúng mức.
Học sinh chăm học, kiên trì: vốn quý nhưng dễ bị lãng phí nếu không được dẫn hướng
Điểm nổi bật nhất từ PISA 2025 Việt Nam là hình ảnh “học sinh chăm học kiên trì” không còn là khẩu hiệu mà trở thành dữ liệu cụ thể. Có đến 82% học sinh cho biết mình tò mò về nhiều vấn đề, 79% cố gắng hơn khi nhiệm vụ trở nên khó và chỉ 12% cho rằng đi học là lãng phí thời gian. Đó là một nền tảng thái độ hiếm có ngay cả với nhiều hệ thống giáo dục giàu có hơn. Cùng với đó, học sinh Việt Nam đạt trung bình 457 điểm Khoa học, 443 điểm Toán và 461 điểm Giải quyết vấn đề bằng máy tính, tiếp tục chứng minh rằng một quốc gia thu nhập còn thấp vẫn có thể đạt thành tích tương đương nhiều nước OECD ở hai lĩnh vực cốt lõi là Toán và Khoa học. Vấn đề không phải là thiếu nỗ lực của người học, mà là làm thế nào chuyển tinh thần học hành chăm chỉ ấy thành năng lực vận dụng và tư duy ở mức cao, thay vì chỉ tích lũy kiến thức để thi cử.
Giáo viên hỗ trợ sát sao: lợi thế phải biến thành chính sách
Kết quả PISA không chỉ nói về học sinh mà còn gợi lên chân dung giáo viên Việt Nam: tận tụy, theo sát lớp học và sẵn sàng hỗ trợ thêm. Có 90% học sinh cho biết giáo viên Khoa học quan tâm đến việc học của từng em; 85% nói rằng giáo viên giảng đến khi học sinh hiểu và 89% được hỗ trợ thêm khi cần, trong khi các tỷ lệ tương ứng của OECD chỉ là 69%, 69% và 73%. Đây là lợi thế mà nhiều hệ thống khác khó có được. Song, nếu vẫn để chương trình quá nặng lý thuyết, đánh giá thiên về ghi nhớ và áp lực thi cử, sự tận tụy ấy bị tiêu hao vào việc “chạy kiến thức” hơn là rèn năng lực. Khoảng cách 87 điểm Khoa học giữa nhóm học sinh thuận lợi nhất và khó khăn nhất cho thấy giáo viên dù cố gắng vẫn khó bù được chênh lệch điều kiện kinh tế – xã hội. Chính sách phải tiếp sức cho giáo viên bằng chương trình hợp lý, giảm tải hành chính và cơ chế hỗ trợ tập trung cho học sinh yếu thế.
Thích ứng công nghệ và AI: điểm sáng kèm với rủi ro nếu giáo dục chậm đổi mới
Một trong những tín hiệu mạnh mẽ nhất từ PISA 2025 Việt Nam là khả năng thích ứng công nghệ của học sinh. Lần đầu tiên, bài thi chuyển từ giấy sang máy tính, đòi hỏi học sinh đọc văn bản số, điều hướng nhiều màn hình, xử lý dữ liệu động và sử dụng chuột, bàn phím thành thạo. Học sinh Việt Nam dành trung bình 2,2 giờ mỗi ngày sử dụng thiết bị số tại trường cho học tập, so với 1,7 giờ của OECD, và 1,5 giờ cho hoạt động không phục vụ học tập, cao hơn mức 1,1 giờ của OECD. Việc dùng AI đã trở nên phổ biến: 94% sử dụng chatbot AI để hỗ trợ học tập, 82% để nghiên cứu sơ bộ chủ đề mới, 86% để tóm tắt văn bản và 88% để soạn thảo văn bản cho bài tập. Tuy nhiên, chỉ khoảng 70% cho biết đã được học cách đánh giá nội dung do AI tạo ra, nghĩa là rất nhiều em đang dùng công cụ mạnh mà chưa được trang bị đủ năng lực phân tích và kiểm chứng. Nếu nhà trường không kịp thời dạy học sinh cách đặt câu hỏi, kiểm tra thông tin và nhận ra câu trả lời sai hoặc thiếu căn cứ, AI sẽ thay việc suy nghĩ chứ không phải hỗ trợ việc học.
Đọc hiểu – điểm yếu kéo dài và hướng đi cho cải cách
Đối nghịch với điểm mạnh về thái độ học tập và công nghệ, PISA 2025 phơi bày một điểm yếu dai dẳng: đọc hiểu. Học sinh Việt Nam chỉ đạt trung bình 392 điểm Đọc hiểu, với 41% đạt từ Mức 2 trở lên so với 69% trung bình OECD; nghĩa là khoảng 59% chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo cách đánh giá của PISA. Đáng lo hơn, tỷ lệ đạt Mức 5 hoặc 6 ở Đọc hiểu gần bằng 0, trong khi OECD đạt 6%. Đây không phải vấn đề riêng của môn Ngữ văn, mà là nút thắt của mọi môn học: từ giải bài toán có lời, hiểu hiện tượng khoa học, đọc bản đồ, biểu đồ đến theo dõi tài liệu trên mạng. Vì vậy, rèn đọc hiểu phải được xem là nhiệm vụ chung của toàn bộ chương trình, không chỉ giao cho một môn. Giáo viên cần cho học sinh làm quen với nhiều loại thông tin: bài viết, bảng biểu, biểu đồ, hình ảnh và dữ liệu, đồng thời kiểm tra thường xuyên để phát hiện sớm học sinh gặp khó khăn. Nói thẳng, nếu không cải thiện đọc hiểu, mọi cố gắng nâng cao Toán, Khoa học hay dạy học với AI đều sẽ bị chặn lại ở khả năng “không đọc được, không hiểu được”.
