Từ cứ điểm sản xuất thành mắt xích chiến lược
Đầu tư Nhật Bản tại Việt Nam là dòng vốn và hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp Nhật, đang dịch chuyển từ sản xuất truyền thống sang liên kết chuỗi cung ứng, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây không chỉ là thay đổi về ngành nghề, mà còn phản ánh vai trò ngày càng lớn của Việt Nam trong chiến lược kinh tế khu vực của Nhật Bản. Chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân và đoàn đại biểu cấp cao, từ ngày 8 đến 11/11/2026, diễn ra trong bối cảnh hai nước muốn làm sâu sắc hơn quan hệ kinh tế. Tuyên bố tầm nhìn chung xác định bốn trụ cột hợp tác: khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; giáo dục, đào tạo và phát triển nhân lực; liên kết chuỗi sản xuất, cung ứng; cùng tài chính, đầu tư và hỗ trợ phát triển. Động lực chuyển dịch cũng đến từ bất định kinh tế toàn cầu, thay đổi chính sách thương mại và nhu cầu tái cấu trúc chuỗi cung ứng để bảo đảm an ninh kinh tế. Vì vậy, Việt Nam cần được nhìn nhận không chỉ như nơi đặt nhà máy, mà là đối tác cùng xây dựng năng lực cung ứng.
Quy mô hiện diện đã tạo nền tảng đáng kể cho bước chuyển này: Nhật Bản có hơn 5.800 dự án còn hiệu lực và tổng vốn đăng ký lũy kế hơn 81,2 tỷ USD, thuộc nhóm ba nhà đầu tư lớn nhất tại Việt Nam.
Doanh nghiệp Nhật vẫn muốn mở rộng
Sự chuyển dịch chiến lược không đồng nghĩa doanh nghiệp Nhật rời bỏ sản xuất. Ngược lại, nền tảng chế biến, chế tạo vẫn quan trọng, nhưng ngày càng gắn với xuất khẩu, tiêu thụ trong nước và năng lực cung ứng cho các thị trường rộng hơn. Việt Nam có thị trường hơn 100 triệu dân, lực lượng lao động trẻ và môi trường chính trị - xã hội ổn định; đây là những lợi thế giúp doanh nghiệp Nhật nhìn thấy triển vọng trung và dài hạn. Khảo sát của Jetro cho thấy 56,9% doanh nghiệp Nhật đang hoạt động tại Việt Nam dự định mở rộng kinh doanh trong một đến hai năm tới. Con số này đáng chú ý vì kế hoạch mở rộng thường phản ánh kỳ vọng thực tế của doanh nghiệp, không chỉ là sự quan tâm trên giấy. Nhiều đơn vị muốn tăng xuất khẩu, đáp ứng nhu cầu nội địa và củng cố chức năng bán hàng. Tuy vậy, mở rộng quy mô chưa tự động tạo ra chuyển giao công nghệ hay liên kết sâu với doanh nghiệp trong nước. Cơ hội sẽ lớn hơn nếu các dự án mới kéo theo nhà cung cấp Việt, đào tạo nhân lực và chia sẻ năng lực quản trị.
Việt Nam hiện có khoảng 2.000 doanh nghiệp Nhật hoạt động, với đầu tư tập trung nhiều nhất vào chế biến, chế tạo, bên cạnh điện và bất động sản.
AI, công nghệ số và tăng trưởng xanh mở đường
Điểm mới đáng quan tâm là hợp tác đang vượt khỏi sản xuất và các lĩnh vực đầu tư truyền thống. Jetro nhận định Việt Nam đã trở thành đối tác chuỗi cung ứng quan trọng, đồng thời có tiềm năng thu hút thêm vốn vào AI, công nghệ số và tăng trưởng xanh. Điều đó mở ra hướng đầu tư công nghệ số gắn với nhu cầu cụ thể của doanh nghiệp: ứng dụng AI, số hóa vận hành, phát triển giải pháp mới và đổi mới mô hình kinh doanh. Tăng trưởng xanh và khử carbon cũng tạo không gian hợp tác dài hạn. Doanh nghiệp Nhật có thể góp công nghệ, kinh nghiệm và vốn; Việt Nam cần chuẩn bị dự án đủ năng lực triển khai, nhân lực phù hợp và quan hệ đối tác có khả năng đưa sáng kiến ra thị trường. Hợp tác nghiên cứu, phát triển công nghệ mới và cùng tạo giá trị sẽ có ý nghĩa hơn việc chỉ nhập thiết bị hoặc mở thêm cơ sở sản xuất. Bốn trụ cột chung về công nghệ, nhân lực, chuỗi cung ứng và đầu tư tạo khuôn khổ tốt. Nhưng để biến khuôn khổ thành dự án, Việt Nam cần nâng chất lượng nguồn nhân lực và tăng khả năng kết nối doanh nghiệp nội địa với tập đoàn Nhật.
Dòng vốn chất lượng cao cần đối tác trong nước
Triển vọng không nên được đo chỉ bằng lượng vốn đăng ký. Một bước chuyển thực chất phải giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào thiết kế, nghiên cứu, phát triển công nghệ và cung ứng dịch vụ, thay vì chỉ đảm nhiệm khâu sản xuất. Đây là điểm phân biệt giữa mở rộng hiện diện và nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị. Với doanh nghiệp Nhật, thị trường Việt Nam đem lại cơ hội tăng doanh thu và đa dạng hóa chuỗi cung ứng; với doanh nghiệp Việt, hợp tác có thể mở đường tới tiêu chuẩn, công nghệ và khách hàng mới. Tuy nhiên, những lợi ích đó không tự xuất hiện. Năng lực nhân lực, khả năng đáp ứng yêu cầu của đối tác và sự sẵn sàng cùng đầu tư vào nghiên cứu sẽ quyết định mức độ lan tỏa. Hướng đi hợp lý là xem vốn FDI Nhật Bản như chất xúc tác cho quan hệ đối tác lâu dài, không chỉ là nguồn lực bổ sung cho sản xuất. Nếu Việt Nam kết nối được vốn, công nghệ, đào tạo và doanh nghiệp nội địa, sự dịch chuyển từ cứ điểm sản xuất sang đối tác chuỗi cung ứng mới tạo ra giá trị bền vững.
