Từ trung tâm xuất nhập khẩu đến tham vọng chuỗi cung ứng khu vực
Xuất nhập khẩu TP. Hồ Chí Minh là tập hợp các hoạt động sản xuất, thương mại, logistics và kết nối thị trường quốc tế, trong đó thành phố đóng vai trò cửa ngõ tập trung hàng hóa, phân phối nguyên liệu và điều phối chuỗi cung ứng cho cả vùng Đông Nam Bộ và nhiều địa phương trên cả nước, ngày càng gắn với các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.
Thông điệp quan trọng nhất từ đà tăng trưởng hiện nay là: TP. Hồ Chí Minh không thể hài lòng với vị thế “trung tâm logistics nội địa”, mà phải nhắm tới vai trò trung tâm chuỗi cung ứng khu vực nếu muốn sánh với Singapore hay Malaysia. Hoạt động sản xuất và thương mại của thành phố đang duy trì tăng trưởng, chỉ số sản xuất công nghiệp 8 tháng tăng 10,8% cho thấy nền tảng công nghiệp đã phục hồi đáng kể. Trong bối cảnh đó, việc tổ chức Hội nghị thúc đẩy xuất nhập khẩu và chuỗi cung ứng ngày 21/9 không chỉ là một sự kiện kỹ thuật, mà là bước phát tín hiệu chiến lược: TP.HCM muốn định nghĩa lại vị trí của mình trên bản đồ chuỗi cung ứng khu vực.
Động lực mới: công nghiệp chế biến, công nghiệp hỗ trợ và bản đồ FTA
Điểm đáng chú ý là cơ cấu xuất khẩu của TP. Hồ Chí Minh đang dịch chuyển rõ rệt sang nhóm hàng công nghiệp chế biến, chế tạo và sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Đây là điều kiện tiên quyết để thành phố bứt khỏi mô hình “xuất khẩu gia công”, tiến tới tham gia sâu hơn vào các khâu thiết kế, chế tạo và phân phối trong chuỗi cung ứng khu vực. Một tuyên bố có thể trích dẫn là: “Thành phố định hướng phát triển các ngành có giá trị gia tăng cao như điện tử, bán dẫn, năng lượng tái tạo, công nghiệp hỗ trợ và tăng cường kết nối doanh nghiệp nội địa với các tập đoàn FDI”.
Tuy nhiên, tham vọng này chỉ thành hiện thực nếu công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đủ sức trở thành đối tác tin cậy của các tập đoàn đa quốc gia. Theo phân tích của các cơ quan chuyên môn, nâng năng lực nhà cung ứng trong nước là chìa khóa để doanh nghiệp Việt Nam “leo thang” trong chuỗi giá trị, từng bước làm chủ linh kiện và tham gia vào đồng thiết kế sản phẩm. Song song, doanh nghiệp buộc phải đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, quy tắc xuất xứ, yêu cầu sản xuất xanh và minh bạch chuỗi cung ứng nếu muốn tận dụng được cơ hội từ CPTPP, EVFTA, UKVFTA, RCEP. Nói cách khác, FTA chỉ là tấm vé vào cửa; năng lực nội tại mới là yếu tố quyết định vị thế của thành phố trong chuỗi cung ứng khu vực.
Logistics Thành phố Hồ Chí Minh: từ hạ tầng đến điều phối chuỗi
Nếu coi chuỗi cung ứng khu vực là một hệ thần kinh, thì logistics Thành phố Hồ Chí Minh chính là trục sống lưng. Thành phố đã xác định phát triển logistics là nhiệm vụ trọng tâm để nâng sức cạnh tranh thương mại, gắn chặt với mục tiêu tăng trưởng xuất nhập khẩu bền vững. Tại hội nghị ngày 21/9, lãnh đạo thành phố nhấn mạnh yêu cầu gắn phát triển xuất nhập khẩu với logistics và năng lực tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, xem đó là động lực tăng trưởng trong giai đoạn mới.
Điểm tích cực là thành phố không chỉ nói về cảng biển hay kho bãi, mà đang nhìn logistics dưới góc độ “liên kết vùng” và “hành lang liên vùng”. Các chuyên gia đề xuất tổ chức logistics theo các hành lang liên tỉnh, sử dụng nền tảng số để điều phối vận tải, giảm ùn tắc, rút ngắn thời gian vận chuyển và cắt giảm chi phí. Đồng thời, thành phố định hướng hoàn thiện hạ tầng logistics, phát triển hệ thống kho bãi, trung tâm phân phối, thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp đầu chuỗi và doanh nghiệp trong nước. Sự kiện ký kết thỏa thuận hợp tác giữa Sở Công Thương và Hiệp hội Logistics và Cảng biển là tín hiệu cho thấy TP.HCM muốn biến chính sách logistics thành cam kết hành động cụ thể.
Giải bài toán giá trị gia tăng trong bối cảnh rủi ro toàn cầu
Thành phố đang đứng trước bài toán kép: vừa phải duy trì đà tăng trưởng xuất nhập khẩu, vừa phải nâng giá trị gia tăng trong bối cảnh kinh tế thế giới nhiều rủi ro. Mặc dù cán cân thương mại ghi nhận nhập siêu, cơ cấu thương mại vẫn cho thấy TP. Hồ Chí Minh giữ vai trò trung tâm sản xuất, phân phối và kết nối chuỗi cung ứng lớn của cả nước. Vấn đề là nếu không nâng cấp hàm lượng công nghệ, tiêu chuẩn xanh và khả năng truy xuất nguồn gốc, doanh nghiệp thành phố sẽ bị “đuối sức” khi các thị trường FTA đòi hỏi sản xuất xanh, giảm phát thải các-bon và minh bạch chuỗi cung ứng.
Đó cũng là lý do thành phố đã triển khai Kế hoạch hành động thực hiện Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa giai đoạn 2026–2030, với trọng tâm là tăng tỷ trọng nhóm hàng công nghiệp chế biến, chế tạo lên trên 90% và nâng tỷ trọng xuất khẩu sang thị trường có FTA lên trên 75%. Đằng sau các con số mục tiêu là lựa chọn chiến lược: TP.HCM phải chuyển từ tăng về lượng sang tăng về chất, từ xuất khẩu nhiều sang xuất khẩu thông minh, nơi doanh nghiệp Việt Nam không chỉ gia công mà còn thiết kế, sở hữu thương hiệu và kiểm soát những khâu sinh lời cao hơn trong chuỗi giá trị.
Từ cửa ngõ quốc gia đến trung tâm chuỗi cung ứng khu vực
Hội nghị thúc đẩy xuất nhập khẩu và chuỗi cung ứng TP. Hồ Chí Minh ngày 21/9 cho thấy thành phố đã nhận diện khá rõ những điểm nghẽn, từ logistics, công nghiệp hỗ trợ đến yêu cầu tiêu chuẩn xanh và năng lực doanh nghiệp. Để chuyển hóa các chính sách thành kết quả cụ thể, lãnh đạo thành phố yêu cầu nhanh chóng giảm chi phí logistics, mở rộng thị trường, bảo đảm an ninh năng lượng và tháo gỡ vướng mắc trong đầu tư, qua đó tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp nâng sức cạnh tranh.
Con đường trở thành trung tâm chuỗi cung ứng khu vực không phải là cuộc chạy sprint, mà là cuộc đua marathon đòi hỏi chiến lược nhất quán: phát triển nguồn cung bền vững, gắn kết chặt chẽ doanh nghiệp nội địa với tập đoàn FDI, hiện đại hóa logistics và kiên trì với tiêu chuẩn xanh. Nếu làm được, TP. Hồ Chí Minh không chỉ là cửa ngõ xuất nhập khẩu của Việt Nam, mà có thể trở thành “nút thần kinh” của chuỗi cung ứng khu vực, nơi hàng hóa, dữ liệu, công nghệ và dòng vốn đan kết, định hình lại vị trí của thành phố trên bản đồ kinh tế châu Á.
