Cơ chế tài trợ nghiên cứu kiểu mới: định nghĩa lại “làm khoa học để làm gì”
Cơ chế tài trợ nghiên cứu kiểu mới của NAFOSTED là mô hình quỹ phát triển khoa học công nghệ chuyển trọng tâm từ xét duyệt đầu vào sang chi trả theo kết quả, gắn tài trợ với nhu cầu thực tiễn và tác động đo được của sản phẩm khoa học đối với Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội. NAFOSTED Việt Nam đang dùng chính sách để đặt lại câu hỏi căn bản: nghiên cứu khoa học tồn tại vì bài báo hay vì lời giải cho những bài toán của đời sống. Tại hội thảo hướng dẫn quy định mới về tài trợ và đặt hàng nhiệm vụ khoa học – công nghệ do NAFOSTED tổ chức ở Huế ngày 6/9, lãnh đạo quỹ thẳng thắn cho thấy sự dịch chuyển này không chỉ là chỉnh sửa thủ tục, mà là thay đổi cách đánh giá giá trị khoa học và cách lựa chọn ưu tiên nghiên cứu.
Từ “xin – cho” sang đặt hàng: ưu tiên được quyết định bởi nhu cầu thực tiễn
Điểm mấu chốt của bước ngoặt hiện nay là Nhà nước chuyển từ cơ chế “xin – cho” sang đặt hàng nghiên cứu khoa học và nhiệm vụ khoa học công nghệ. Trước đây, nhà khoa học viết đề xuất, nộp lên và chờ phân bổ; thứ tự ưu tiên nhiều khi phản ánh kỹ năng viết hồ sơ hơn là độ cấp thiết của vấn đề. Nay, bài toán đi từ phía địa phương, bộ ngành, doanh nghiệp: họ nêu rõ khó khăn về thể chế, chính sách, công nghệ, rồi hệ thống khoa học phải trả lời. Theo TS. Nguyễn Đắc Bình Minh, cơ chế đặt hàng đã có từ trước nhưng lần này “yêu cầu nhấn mạnh hơn vào hoạt động đặt hàng, để kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng ngay sau khi hoàn thành”. Nói cách khác, bài báo không còn là đích đến, mà chỉ là bước trung gian trên đường tới ứng dụng.
Phiên đặt hàng nhiệm vụ khoa học công nghệ từ nhu cầu doanh nghiệp do Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội tổ chức ngày 25/9 là minh họa sống động cho logic mới này: 18 doanh nghiệp, hiệp hội và tổ chức đem đến 36 bài toán, nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo để đặt hàng. Khi đối chiếu với danh mục 30 bài toán lớn mà thành phố đã công bố, các bên có thể ghép nhu cầu với năng lực nghiên cứu một cách minh bạch, có “đầu bài” rõ ràng thay vì tìm đề tài “cho đủ”. Cơ chế đặt hàng nghiên cứu khoa học như vậy buộc giới khoa học dịch chuyển khỏi tư duy “có gì làm nấy” sang giải quyết đúng vấn đề cụ thể từ thực tế.
NAFOSTED chuyển sang tài trợ theo kết quả: linh hoạt hơn, nhưng cũng khắt khe hơn
Điểm then chốt trong cơ chế tài trợ nghiên cứu mới là NAFOSTED Việt Nam không còn bị trói vào danh mục nhiệm vụ cứng ngay từ lúc lập dự toán. Theo Nghị định 229, ngân sách nhà nước cấp cho quỹ theo tổng mức, không gắn với danh sách nhiệm vụ cụ thể. Điều đó cho phép quỹ chủ động phân bổ, điều chỉnh kinh phí theo nhu cầu thực tế của từng nhiệm vụ, thay vì “cứng đơ” theo kế hoạch đã chốt từ trước. Nhưng sự linh hoạt này đi kèm yêu cầu mới: NAFOSTED chuyển mạnh sang mô hình gắn tài trợ với sản phẩm, hiệu quả và tác động của dự án, thay vì quản lý đầu vào. Nói thẳng ra, quỹ không trả tiền cho giờ làm việc, mà trả cho kết quả có ích.
Ở đây, quỹ phát triển khoa học công nghệ này còn thử nghiệm cách tiếp cận trưởng thành hơn với rủi ro: chấp nhận rủi ro khoa học trong giới hạn kiểm soát, xem thất bại trong thử nghiệm như một phần tự nhiên của đổi mới, miễn là có cơ chế kiểm soát và rút kinh nghiệm. Đổi lại, tiêu chí đánh giá không dừng ở số bài báo hay báo cáo, mà phải gắn với tác động và hiệu quả thực tiễn. Đó là sự khắt khe đúng hướng: nhà khoa học được chủ động hơn về tài chính và thiết kế nghiên cứu, nhưng cũng phải chịu trách nhiệm lớn hơn trước doanh nghiệp, địa phương – những người đặt hàng và là thước đo cuối cùng.
Kết nối ba nhà và sandbox: rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới thị trường
Cơ chế tài trợ nghiên cứu mới của NAFOSTED không đứng một mình. Nó vận hành trong hệ sinh thái “ba nhà”: Nhà nước kiến tạo, nhà khoa học sáng tạo, doanh nghiệp thương mại hóa. Các quỹ như NAFOSTED cho nghiên cứu cơ bản và quỹ Natip cho đổi mới sáng tạo trở thành hai dòng vốn song song, bổ sung cho nhau, tạo thêm nguồn lực cho toàn hệ sinh thái. Điểm đáng chú ý là cơ chế sandbox đang được Viện Đổi mới sáng tạo quốc gia phối hợp triển khai tại Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, cho phép thử nghiệm có kiểm soát các công nghệ mới, từ xe tự lái, taxi bay tới công nghệ y học, môi trường. Khi sandbox đi cùng đặt hàng và tài trợ theo kết quả, khoảng cách giữa ý tưởng trong phòng lab và sản phẩm thị trường bị rút ngắn đáng kể.
Nghị quyết 57-NQ/TW đặt mục tiêu đầu tư khoảng 2% GDP và 3% tổng chi ngân sách cho khoa học, công nghệ, tạo “bể nước” đủ sâu để những cơ chế mới này phát huy tác dụng. Nhưng tiền không tự động biến thành đổi mới nếu cách đặt ưu tiên vẫn cũ. Kết hợp giữa đặt hàng nghiên cứu khoa học, sandbox và tài trợ theo kết quả buộc mọi tác nhân – từ bộ ngành đến phòng thí nghiệm – cùng nhìn về thị trường. Kết quả nghiên cứu, “dù xuất phát từ nguồn lực nào, đều phải hướng tới ứng dụng thương mại hoá, tạo ra giá trị đo đếm được cho doanh nghiệp và cho thành phố”. Đây là lời nhắc rằng khoa học công nghệ chỉ có ý nghĩa khi trở thành lực kéo cho tăng trưởng.
Thủ tục số hóa, hỗ trợ năng lực: hạ tầng mềm cho cuộc chơi mới
Để cơ chế tài trợ nghiên cứu mới không bị “chết chìm” trong giấy tờ, NAFOSTED đẩy mạnh số hóa quản trị: từ nộp hồ sơ, đánh giá, ký hợp đồng đến theo dõi và quyết toán đều hướng tới quy trình không giấy tờ. Đây không phải chi tiết kỹ thuật; nó là thông điệp rằng thời gian của nhà khoa học nên dành cho thí nghiệm, không phải cho việc in, đóng dấu và xếp hàng. Cùng lúc, quỹ mở rộng hàng loạt hoạt động hỗ trợ xây dựng năng lực: từ khóa tập huấn ngắn hạn, mời chuyên gia quốc tế, kiểm chứng và đánh giá mức độ sẵn sàng công nghệ (TRL), tới nâng cấp phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu và cơ sở dữ liệu số.
Đối với tổ chức khoa học, NAFOSTED Việt Nam tài trợ hội thảo, phát triển tạp chí khoa học, truyền thông khoa học, mời nhà khoa học quốc tế; với cá nhân, quỹ hỗ trợ tham dự và trình bày tại hội nghị quốc tế, xuất bản công trình, thực tập – nghiên cứu ngắn hạn ở nước ngoài, cải tiến kỹ thuật, và cơ chế khoán chi. Nói thẳng, đây là hạ tầng mềm để nhà khoa học có thể sống và làm việc trong một hệ thống đặt hàng – kết quả, chứ không bị cuốn vào thủ tục. Vấn đề còn lại là quỹ có giữ được kỷ luật “kết quả làm trung tâm” hay sẽ bị kéo lùi về thói quen xin – cho. Câu trả lời sẽ quyết định NAFOSTED chỉ là một quỹ phát triển khoa học công nghệ trên giấy, hay là động cơ đổi cuộc chơi khoa học.
