Việt Nam trong ký ức ảnh và câu chuyện: chủ đề không chỉ là hoài niệm
Ảnh Việt Nam xưa là những bức hình ghi lại đời sống thường nhật, cảnh quan và con người trước khi du lịch đại chúng, công nghệ số và toàn cầu hóa làm thay đổi nhịp sống, trở thành tư liệu lịch sử Việt Nam giúp các thế hệ sau nhìn lại một thời mộc mạc, trầm lắng và nhiều phức hợp ký ức. Geoffrey Hiller – một nhiếp ảnh gia nước ngoài người Mỹ – lần đầu đến Việt Nam vào mùa hè năm 1995, khi quan hệ ngoại giao với Hoa Kỳ mới được bình thường hóa và lượng khách quốc tế còn ít. Ông mang theo 50 cuộn phim Kodachrome, ghi lại Sài Gòn, Nha Trang, Đà Lạt, Huế, Hà Nội trong nhịp sống giản dị, không hào nhoáng. Trọng tâm bài viết này không phải hoài cổ vô điều kiện, mà là đặt những bức ảnh ấy cạnh ký ức của người Việt xa xứ để thấy Việt Nam trong quá khứ luôn là một thực tại sống động, nhiều góc nhìn.
Geoffrey Hiller và một Việt Nam trước làn sóng du lịch ồ ạt
Khi Geoffrey Hiller đặt chân đến Việt Nam năm 1995, ông bị thôi thúc bởi sự tò mò về đời sống thường ngày trong “năm đầu tiên sau bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Hoa Kỳ”. Lúc đó, Việt Nam mới đón khoảng 1,35 triệu khách quốc tế trong cả năm, một con số cho thấy đất nước vẫn còn ở ngoài tâm điểm du lịch đại chúng. Trên 50 cuộn phim Kodachrome, hình ảnh Sài Gòn, Nha Trang, Đà Lạt, Huế, Hà Nội hiện lên giản dị, không phông nền dịch vụ, không resort chen chúc. Bãi biển Nha Trang khá vắng, chủ yếu là người địa phương và khách nội địa tắm biển, một điểm nghỉ dưỡng biển đang hình thành nhưng chưa có những dãy khách sạn và dịch vụ nhộn nhịp như hiện tại. Chính sự vắng vẻ đó tạo nên cảm giác an tĩnh khó tìm thấy ngày nay – một kiểu “bình thường” mà thế hệ trẻ chỉ còn nhận qua ảnh. Geoffrey nói ông “phải trân trọng bộ ảnh về Việt Nam” thời tiền kỹ thuật số, khi máy ảnh số còn là món đồ xa xỉ.
Góc nhìn người ngoại quốc và ký ức người Việt xa xứ: hai nửa của một bức tranh
Ảnh của một nhiếp ảnh gia nước ngoài luôn mang theo khoảng cách – nhưng khoảng cách đó lại hữu ích để chúng ta soi lại chính mình. Ở trung tâm Hà Nội, Geoffrey ban đầu thấy một vẻ cổ kính với phố phường đầy xe máy, người ăn mặc chỉnh tề áo sơ mi đóng thùng; rồi càng đi sâu, ông nhận ra hiện thực “không hề lý tưởng”, thủ đô vẫn đang chật vật. Trong khi đó, người trẻ Úc gốc Việt lớn lên với những câu chuyện vượt biên, chiến tranh, trại cải tạo, ký ức về một ngôi nhà đã bán hết để sang Úc bằng hai bàn tay trắng. Việt Nam trong mắt họ lúc thì là nơi gia đình phải rời bỏ, lúc lại là vùng đất họ muốn quay về để tự khám phá và hàn gắn. Có người thừa nhận “mình không có lấy hết cái trauma đem đâm mình”, vừa phải hiểu tổn thương cha mẹ, vừa cần một lối riêng để yêu Việt Nam. Sự chênh giữa người chụp ảnh lần đầu đến và người Việt xa xứ cho thấy: không có một Việt Nam duy nhất, chỉ có nhiều lớp ký ức chồng lên cùng một địa danh.
Ảnh tư liệu như một kho lưu giữ ký ức trước hiện đại hóa
Những cuộn phim Kodachrome của Geoffrey Hiller giờ là tư liệu lịch sử Việt Nam quý giá: chúng giữ lại một Việt Nam tiền hiện đại hóa, trước khi các thành phố biển phủ kín resort, trước khi công nghệ số và mạng xã hội định nghĩa lại cách ta nhìn quê hương. Từ cây cầu Xóm Bóng bắc qua sông Cái ở Nha Trang, xây từ thời Pháp và đã bị tháo dỡ năm 2024 để bảo đảm an toàn đường thủy, đến bến xe Đà Lạt cũ nơi hai bé gái mặc đồ sặc sỡ ngồi nhìn đám đông qua lại – mọi chi tiết nhỏ đều là mảnh ghép của một thời. Theo lời kể của nhiều người trẻ Úc gốc Việt, Việt Nam trong ký ức có thể là nơi còn chờ được khám phá, nơi muốn trở về, hay quê hương của cha mẹ mà họ cần hiểu thêm. Khi đặt những câu chuyện đó cạnh ảnh cũ, ta thấy ảnh Việt Nam xưa không đứng yên; chúng tiếp tục đối thoại với người xem, giúp thế hệ sau định nghĩa lại “quê hương” giữa hai bờ đại dương.
Sự tĩnh lặng và tính xác thực: vì sao ảnh Việt Nam xưa vẫn chạm tới thế hệ trẻ
Điều làm ảnh Việt Nam xưa của Geoffrey Hiller sống mãi không chỉ là giá trị tư liệu, mà là sự tĩnh lặng và tính xác thực xuyên thế hệ. Ông không chạy theo trung tâm náo nhiệt như nhiều du khách, mà bị cuốn hút bởi vùng ngoại ô mộc mạc của miền Trung. Trong chuyến tàu Thống Nhất từ Sài Gòn ra Hà Nội, rồi những chuyến xe nhỏ chật chội, đường xóc khiến hành khách phải ngồi sát nhau, ông vẫn thấy thú vị khi ngắm bình minh trên đồng quê miền Trung. Nhiều người trẻ Úc gốc Việt khi về thăm, dù nhận ra Việt Nam còn không ít điều “chưa được tốt nhất, vì đâu có quốc gia nào có thể tốt nhất về mọi mặt”, vẫn nói họ muốn trở về để khám phá thêm, từ Sài Gòn năng động đến vùng núi Sa Pa. Chính nơi giao thoa giữa khó nhọc và vẻ đẹp, giữa sự tĩnh lặng trên bãi biển vắng khách ngoại và những câu chuyện gia đình đứt nối, đã khiến ảnh của một người ngoại quốc trở thành chiếc gương lâu dài cho cả cộng đồng người Việt trong và ngoài nước.
