Khoảng cách trăm cây số và cái giá của một tấm vé đến trường
Học sinh vùng sâu là những em nhỏ sinh ra và lớn lên ở các bản làng biệt lập, núi cao, đường xa, phải vượt qua khoảng cách địa lý hàng chục đến hàng trăm km cùng muôn vàn thiếu thốn vật chất lẫn dịch vụ công để tiếp cận một quyền cơ bản: được đến trường, được học chữ và mơ về tương lai khác với vòng luẩn quẩn nghèo đói của cha mẹ.
Khi nhìn những đoàn cha mẹ cõng con, ôm bọc hồ sơ, len giữa sân trường đông nghịt trong ngày nhập học, ta không được phép xem đó là hình ảnh lãng mạn. Đó là bản đồ sống động của bất bình đẳng giáo dục. Tại một trường văn hóa thuộc lực lượng công an, có những gia đình phải vượt quãng đường hàng trăm km, mất gần 6 giờ đi từ các xã miền núi về trường để làm thủ tục tuyển sinh cho con. Khoảng cách ấy, với học sinh thành phố là chuyện đi dã ngoại cuối tuần; với học sinh vùng núi, là ranh giới giữa tiếp tục học và bỏ học. Phía sau mỗi tờ giấy báo nhập học là cả gia tài, là quyết định đánh cược của cả gia đình với tương lai.
Ngày nhập học: hành trình phơi bày rào cản và sức bền
Ngày nhập học của học sinh vùng sâu không bắt đầu bằng tiếng trống trường mà bằng tiếng máy xe ì ạch trên những con dốc, là lưng áo ướt mồ hôi của ông bà, cha mẹ. Trong sân trường văn hóa công an, các bàn tiếp nhận hồ sơ đặt san sát, giáo viên phải hướng dẫn phụ huynh kiểm tra từng tờ giấy, ký từng chữ. Đằng sau sự chu đáo ấy là một thực tế: hệ thống giáo dục phổ thông vẫn còn xa lạ với nhiều gia đình miền núi, nơi người lớn còn chưa quen với thủ tục hành chính, nơi một dòng chữ ký cũng là thử thách.
Thế nhưng trên gương mặt lũ trẻ lại là niềm vui khó giấu. Cô bé người Mông, người Mường ôm khư khư giấy báo trúng tuyển, mắt sáng lên khi được dẫn đi nhận phòng ký túc xá mới. "Đằng sau hành trình hàng trăm km ấy là niềm vui, hy vọng và mong muốn con có thêm cơ hội học tập, trưởng thành trong môi trường tốt". Chính niềm hy vọng ấy đang bám víu vào những kẽ hở ít ỏi của bình đẳng giáo dục, tự kéo các em tiến lên dù hệ thống còn nhiều bất cập.
Từ đỉnh Hin Phăng: giấc mơ xuống núi của cậu học trò Mông
Nếu muốn hiểu khó khăn địa lý học tập khắc nghiệt thế nào, hãy nhìn hành trình của Sung A Ghư – cậu học trò người Mông sống trên đỉnh Hin Phăng, xã Tam Chung. Để lên được bản của em, người ta phải đi qua những con đường núi gần như dựng đứng, trơ đá, có đoạn hiếm bóng cây. Nhà Ghư nằm giữa rừng nguyên sinh, cách trường THPT Mường Lát khoảng 30 km – con số tưởng nhỏ, nhưng ở miền núi, 30 km là cả một bức tường.
Ghư sinh ra trong gia đình có bốn anh em, thêm ba em gái, quen làm việc nhà và lao động từ nhỏ để phụ giúp cha mẹ. Vậy mà em vẫn kiên trì học, thi vào lớp 10 đạt 17 điểm và trở thành học sinh lớp 10C3 của trường THPT Mường Lát. Cánh cửa giáo dục vùng núi mở ra, nhưng câu hỏi kế tiếp lại lạnh lùng: một gia đình nghèo đông con phải xoay xở thế nào để nuôi con học xa nhà ba năm liền? Trong bối cảnh đó, ý chí của học sinh vùng sâu không đủ, nếu thiếu một bàn tay đỡ nâng từ cộng đồng.
Khi cộng đồng nhận nuôi giấc mơ: mô hình đỡ đầu tại chỗ
Điều đáng mừng là ở nhiều nơi, sự đỡ nâng ấy không chỉ đến từ gia đình mà từ chính những người đang ngày ngày gắn bó với rừng, với biên giới. Trường hợp Ghư là ví dụ mạnh mẽ nhất: nhận thấy cậu học trò Mông hiền lành, ham học, cán bộ Hạt Kiểm lâm Mường Lát đã quyết định "nhận nuôi" em. Cả đơn vị thống nhất dành chỗ ăn, chỗ ở, dạy kèm trong suốt ba năm học phổ thông cho Ghư. Đây là mô hình hỗ trợ học sinh nông thôn giàu tính cộng đồng: thay vì chờ học bổng trên giấy, những người ngay tại địa phương đứng ra chịu trách nhiệm như một gia đình thứ hai.
Không chỉ ngành kiểm lâm, ở vùng biên Ga Ry, cán bộ chiến sĩ đồn biên phòng còn góp tiền dựng nên một "Mái ấm biên cương" cho ba chị em Huyền Thư, Minh Trang, Minh Tuấn – con của chị Bhling Thị Nhoong, hộ đặc biệt khó khăn vừa mất chồng. Họ huy động 60 triệu đồng để xây nhà, tặng thêm sách vở và đồ dùng học tập. Trước đó, đồn đã đỡ đầu hai em theo chương trình "Nâng bước em đến trường". Đây không chỉ là cứu trợ nhân đạo, mà là cách cộng đồng bảo vệ quyền học của trẻ trước những cú sốc kinh tế, bệnh tật, mất mát.
Từ những câu chuyện nhỏ đến lời kêu gọi bình đẳng giáo dục
Không thể nói đến bình đẳng giáo dục nếu còn những đứa trẻ phải vượt hàng trăm km để làm thủ tục nhập học, hay phải rời bản làng vì nhà quá xa trường. Khi một trường văn hóa công an chỉ tiêu 270 học sinh nhưng nhận tới 1.468 hồ sơ, trong đó 1.264 hồ sơ hợp lệ, ta thấy cánh cửa ưu tiên cho học sinh vùng sâu, vùng dân tộc đang được mở. Nhưng cánh cửa ấy vẫn quá hẹp so với nhu cầu.
Con đường 30 km từ Hin Phăng xuống THPT Mường Lát không chỉ là khoảng cách giữa nhà và trường, mà là hành trình đưa một học trò vùng núi đến gần tri thức và ước mơ hơn. Con đường ấy hiện tại phải được lấp bằng nỗ lực của kiểm lâm, bộ đội biên phòng, nhà trường, phụ huynh. Về lâu dài, nhà nước cần nhìn nhận đây không phải chuyện "cảm động" để kể mà là một bài toán chính sách về mạng lưới trường, ký túc xá, giao thông và an sinh. Khi những mô hình đỡ đầu tại chỗ được nhân rộng và gắn với chính sách bền vững, câu chuyện học sinh vùng sâu sẽ thôi là bản tin đặc biệt, mà trở thành điều bình thường: trẻ em ở đâu cũng có quyền đến trường như nhau.
