Bỏ học sau khi trúng tuyển: vấn đề không còn là chuyện cá biệt
Hiện tượng học sinh bỏ lớp vùng núi sau khi đã trúng tuyển lớp 10 là tình trạng nhiều em ở các tỉnh miền núi và vùng sâu vùng xa dù đã hoàn thành chương trình THCS, được tuyển sinh lớp 10, nhưng không đến trường hoặc nhanh chóng nghỉ học, phản ánh sự kết hợp của khó khăn kinh tế, khoảng cách địa lý, tâm lý nhà trường xa lạ với đời sống bản làng và hạn chế trong chính sách giữ chân học sinh. Từ đây, bài toán tuyển sinh lớp 10 miền núi không chỉ là đủ chỉ tiêu mà là làm sao để các em thực sự ngồi được lâu dài trong lớp. Đây không còn là chuyện cá biệt mà là dấu hiệu cho thấy hệ thống giáo dục vùng sâu vùng xa đang chịu sức ép lớn về công bằng cơ hội học tập.
Lai Châu là nơi bức tranh này hiện lên rõ nhất: toàn tỉnh đã phê duyệt 9.787 chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10 THPT và GDTX, tương đương 96,8% số học sinh hoàn thành THCS. Thế nhưng, sau khai giảng, chỉ 8.032 học sinh ra lớp, còn 767 em dù trúng tuyển vẫn chưa đến trường, cùng với 1.308 em hoàn thành THCS nhưng thậm chí chưa đăng ký dự tuyển. Con số lớn đó cho thấy sự vắng mặt của các em không phải do thiếu chỗ học, mà do các rào cản xã hội và văn hoá mà ngành giáo dục chưa chạm tới. Nếu nhìn đây như lỗi “ý thức học sinh” thì quá đơn giản; trách nhiệm thuộc về cách chúng ta thiết kế con đường đến trường ở vùng núi.
Lai Châu: khi công văn khẩn chưa đủ để kéo học sinh trở lại lớp
Ngày 22.9, UBND tỉnh Lai Châu phải ban hành công văn hỏa tốc yêu cầu Sở Giáo dục và Đào tạo cùng UBND các xã, phường đôn đốc tuyển sinh lớp 10, tăng cường huy động học sinh đến lớp và duy trì sĩ số năm học 2026 – 2027. Việc một tỉnh phải dùng đến công văn khẩn để kéo học sinh trúng tuyển quay lại trường là tín hiệu rất rõ: hệ thống tuyển sinh lớp 10 miền núi đã chạm trần, trong khi cơ chế giữ chân học sinh còn quá mong manh. Ở nhiều xã như Pa Ủ, Nậm Sỏ, Nậm Mạ, Sì Lở Lầu, tỷ lệ trúng tuyển nhưng chưa ra lớp lên tới 23 – 40%. Những phần trăm lạnh lùng ấy là những căn nhà vẫn sáng đèn buổi sáng nhưng không có tiếng bước chân trẻ đến trường.
Chủ tịch UBND tỉnh yêu cầu các trường THPT, trung tâm GDNN-GDTX chưa đủ chỉ tiêu phải khẩn trương phối hợp địa phương rà soát, vận động và xét tuyển bổ sung. Đồng thời, ngành giáo dục được yêu cầu nắm chi tiết từng trường, từng địa bàn, giao giáo viên chủ nhiệm nhiệm vụ nắm chắc tình hình chuyên cần và kịp thời liên hệ phụ huynh khi có dấu hiệu muốn bỏ học. Đây là cách tiếp cận “siết trách nhiệm” hợp lý nhưng vẫn mang màu sắc chữa cháy. Nếu chỉ dừng ở kiểm đếm sĩ số và gọi điện nhắc nhở, chúng ta dễ biến việc học thành nghĩa vụ phải hoàn thành thay vì một quyền lợi được bảo vệ bằng hỗ trợ thực chất. Đây chính là điểm yếu lớn trong chính sách giữ chân học sinh hiện nay.
Lào Cai: từ bữa ăn bán trú đến trường mới – khi hỗ trợ vật chất tạo được động lực học
Khác với cách xử lý thiên về công văn và kiểm tra sĩ số, Lào Cai cho thấy một hướng tiếp cận sâu hơn: coi việc giữ chân học sinh vùng núi là câu chuyện bảo đảm điều kiện sống đi cùng việc học. Tại các xã vùng cao, biên giới, con đường đến trường không chỉ đo bằng cây số mà còn bằng bữa ăn, chỗ ngủ, nguồn nước và nơi các em có thể ở bán trú để bám lớp. Năm học 2025 – 2026, địa phương sử dụng nguồn lực theo Nghị định 66 để hỗ trợ học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó kinh phí tiền ăn chiếm phần lớn. Qua giám sát, chính sách này đã nâng tỷ lệ chuyên cần, giảm bỏ học và cải thiện bữa ăn, điều kiện sinh hoạt của học sinh bán trú. Đây là minh chứng rõ ràng rằng khi giáo dục vùng sâu vùng xa được gắn với những hỗ trợ thiết yếu, các em có lý do cụ thể để không bỏ lớp.
Điểm đáng chú ý là Lào Cai không dừng ở phát tiền ăn mà còn tái tổ chức mạng lưới trường lớp, sáp nhập để hình thành các trường phổ thông dân tộc bán trú liên cấp, như tại Mỏ Vàng và An Lương. Bước vào năm học mới, bốn trường phổ thông nội trú liên cấp ở Mường Khương, Pha Long, Y Tý và A Mú Sung được đưa vào sử dụng, trong đó Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Mường Khương có quy mô 28 lớp và 980 học sinh. Việc đầu tư trường lớp nội trú là bước đi đúng, vì nó giải thông nút thắt “nhà xa trường” – một nguyên nhân quan trọng của học sinh bỏ lớp vùng núi. Nhưng ngay tại đây, cử tri ngành giáo dục vẫn cảnh báo khó khăn về đội ngũ, mức hỗ trợ chưa phù hợp giá cả vùng cao và kinh phí cấp chưa kịp thời. Điều đó cho thấy: công trình mới có thể khang trang, song nếu chính sách không theo kịp thực tế, cơ hội học tập vẫn khó bền vững.
Khánh Hòa: nơi thầy phải đi tìm trò để không một lớp nào vắng học sinh
Ở Thuận Bắc (Khánh Hòa), mô hình giáo viên đi tìm học sinh dân tộc thiểu số thể hiện một góc nhìn khác về trách nhiệm nhà trường: không đợi trò đến mà chủ động bước vào đời sống của gia đình. Ngay từ đầu năm học, địa phương yêu cầu các trường rà soát danh sách từng lớp, xác định rõ em nào đã đến trường, em nào vắng mặt, và với những trường hợp chưa ra lớp, giáo viên phải đến tận nhà để nắm nguyên nhân. Các lực lượng tại thôn, tổ dân phố được huy động phối hợp, biến việc vận động học sinh đi học trở lại thành nhiệm vụ chung, không phải “việc riêng” của giáo viên chủ nhiệm. Mô hình này cho thấy một điều giản dị nhưng thường bị bỏ quên: giữ chân học sinh là công việc chân đất, cần những bước chân đến tận nếp nhà, không thể giải quyết hết bằng kế hoạch và báo cáo.
Tại Trường THCS Thuận Bắc, nơi có tới 937/1.340 học sinh là người Raglai, vẫn còn khoảng 43 em chưa đến lớp. Nguyên nhân không chỉ là nghèo: có em học yếu, ở lại lớp nhiều năm, dần mất hứng thú; có em ham chơi, thích tự do, không muốn bị gò bó; một số theo cha mẹ đi làm xa. Để đối diện thực tế này, nhà trường tìm thêm nguồn hỗ trợ từ các nhà hảo tâm để tặng cặp, sách, vở, giày dép và học bổng cho học sinh khó khăn. Theo chia sẻ, “những món quà ấy có thể không lớn về vật chất, nhưng với một đứa trẻ… có khi lại trở thành một lý do rất thật để các em muốn quay lại lớp”. Đây là bài học quan trọng: trong giáo dục vùng núi, động lực học của một đứa trẻ dân tộc thiểu số không được tạo bằng khẩu hiệu, mà bằng cảm giác được quan tâm cụ thể và liên tục.
Giữ chân học sinh vùng núi: cần bước đi mạnh hơn chính sách điểm danh
Nhìn từ Lai Châu, Lào Cai đến Khánh Hòa, có thể thấy một mẫu số chung: khi trường học quá xa với đời sống của gia đình, học sinh bỏ lớp vùng núi trở thành lựa chọn hợp lý trong mắt các em và cha mẹ. Những con số tuyển sinh lớp 10 miền núi đẹp trên báo cáo – như 8.809 học sinh được tuyển ở Lai Châu, đạt 90,01% chỉ tiêu – sẽ vô nghĩa nếu sau khai giảng, hàng trăm em “mất dấu” khỏi lớp. Đó không phải là thất bại cá nhân của học sinh mà là cảnh báo đối với chính sách giáo dục vùng sâu vùng xa: chúng ta vẫn coi trọng đầu vào nhiều hơn hành trình giữ các em ở lại. Khi công văn hỏa tốc, hệ thống rà soát sĩ số và giao trách nhiệm giáo viên chủ nhiệm trở thành biện pháp chính, nguy cơ là ngành giáo dục chỉ chạy theo số liệu, trong khi gốc rễ – điều kiện học tập và động lực học – không được giải quyết đủ.
Con đường phía trước đòi hỏi sự kết hợp của ba tầng giải pháp. Tầng đầu tiên là hỗ trợ vật chất đủ độ, như mô hình trường nội trú, bán trú đi kèm bữa ăn, chỗ ở và cơ sở vật chất mà Lào Cai đang áp dụng. Tầng thứ hai là cách tiếp cận “thầy đi tìm trò” ở Thuận Bắc, đặt trách nhiệm huy động học sinh ở cấp thôn, bản chứ không chỉ trên giấy tờ của ngành giáo dục. Tầng cuối cùng – quan trọng nhất – là thay đổi cách nhìn: coi việc giảm bỏ học là chỉ số chất lượng giáo dục, gắn trách nhiệm của chính quyền, trường học, đoàn thể với việc giữ chân học sinh chứ không chỉ hoàn thành tuyển sinh. Khi những điều này được thực hiện một cách nhất quán, công văn khẩn có thể trở lại là ngoại lệ, còn việc đến lớp đều đặn sẽ là bình thường với trẻ em vùng núi – đúng như mục tiêu mà mọi chính sách giữ chân học sinh cần hướng tới.
