Khi một MV pop trở thành cầu nối cho hát Xoan di sản UNESCO
Phương Mỹ Chi đưa hát Xoan Phú Thộ – loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và đời sống cộng đồng vùng Đất Tổ, đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại – vào MV pop hiện đại Thử lòng quân tử, biến một sản phẩm giải trí của nghệ sĩ Gen Z thành chiếc cầu nối văn hóa dành cho khán giả trẻ.
Điều đáng nói không phải là việc một ca sĩ trẻ "tô màu truyền thống" cho có, mà là cách Phương Mỹ Chi chủ động đưa di sản UNESCO vào trung tâm câu chuyện âm nhạc. Thử lòng quân tử là MV thứ hai trong dự án Dân chơi dân ca, tiếp nối thành công của Thiên đường với người thương – sản phẩm khai thác văn hóa Khmer Nam Bộ đang đạt 31 triệu lượt xem trên YouTube. Việc khán giả đã đón nhận một MV dân gian-triển vọng như thế chính là lý do cô tiếp tục "đổi vùng văn hóa", đi ngược ra Bắc, chọn hát Xoan Phú Thộ làm chất liệu. Sau 2–3 ngày phát hành, Thử lòng quân tử đã vượt mốc khoảng 700–800 nghìn lượt xem, chứng tỏ hướng đi này không hề kén người xem.
Biến chặng Giao duyên thành pop-electronic: sự táo bạo có tính toán
Lựa chọn chặng Giao duyên của hát Xoan Phú Thộ không phải ngẫu nhiên. Đây là phần diễn xướng nổi bật với những câu hát đối đáp nam – nữ, nơi tình cảm được biểu đạt bằng sự ý nhị, lúng liếng và những nghi thức trao – nhận mang tính ước lệ. Phương Mỹ Chi và ê-kíp lấy cảm hứng từ hai làn điệu Xin Huê, Đố Huê và Bỏ Bộ, rồi đặt chúng vào cấu trúc một ca khúc pop-electronic có phần rap kết hợp cùng RHYDER – người bạn thân hơn 10 năm trong làng nhạc, đại diện cho một giọng Gen Z khác.
Sự táo bạo nằm ở chỗ họ không cố giữ nguyên dạng hình thức dân gian, mà chấp nhận đối thoại. Trên nền beat hiện đại, những động tác múa, lối đối đáp, cách "thử lòng" quân tử vẫn mang tinh thần Giao duyên nhưng được dàn dựng đương đại. Thay vì để hát Xoan đứng trên bệ thờ, Thử lòng quân tử kéo nó xuống sân khấu pop, để người trẻ có thể nhún nhảy cùng, nghe rap cùng, rồi mới bắt đầu tò mò: Giao duyên gốc trong hát Xoan Phú Thộ là gì, Xin Huê – Đố Huê kể câu chuyện gì. Đây là cách tiếp cận văn hóa dân gian trực diện hơn là những bài thuyết minh khô khan.
Đình Hùng Lô và không gian Đất Tổ: âm nhạc gắn với du lịch, cộng đồng
Thử lòng quân tử không dừng ở phần nghe, mà xây dựng một thế giới hình ảnh đậm màu sắc Bắc Bộ, tập trung vào không gian văn hóa vùng Đất Tổ Phú Thọ. Đình Hùng Lô – nơi gắn với đời sống văn hóa và thực hành hát Xoan tại Phú Thọ – được chọn làm bối cảnh chính, với kiến trúc đình làng, sinh hoạt cộng đồng và tính linh thiêng cùng tồn tại trong khung hình. Việc đưa địa danh cụ thể lên MV pop là một lựa chọn mang tính du lịch văn hóa: khán giả trẻ xem MV có thêm một "điểm check-in" gắn với di sản, chứ không chỉ là phong nền vô danh.
MV còn tái hiện điệu múa mời rượu – hát ru, mời rượu – một tiết mục cổ thuộc chặng hát nghi lễ của hát Xoan, vốn gắn với lời cầu mong mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Khi đặt nghi lễ này vào tổng thể thị giác đương đại, ê-kíp giữ nguyên những động tác đặc trưng, cho thấy mối liên hệ giữa nghệ thuật trình diễn, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng vẫn được tôn trọng. Với người xem phổ thông, đó là một phân cảnh đẹp mắt; với người yêu văn hóa, đó là lời nhắc rằng âm nhạc truyền thống hiện đại hoàn toàn có thể đồng thời gợi hứng đi và khơi tò mò về cội nguồn.
Làm việc với nghệ nhân: khác biệt giữa cầu nối văn hóa và “du lịch hóa” di sản
Sự khác nhau giữa một sản phẩm "du lịch hóa" di sản và một cầu nối văn hóa có trách nhiệm nằm ở mức độ tôn trọng thực hành gốc. Ở Thử lòng quân tử, Phương Mỹ Chi và ê-kíp không tự ý diễn giải hát Xoan Phú Thộ, mà mời nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch – trùm phường Xoan An Thái, cùng các nghệ nhân tham gia cố vấn về động tác múa, hình ảnh và phục trang. Họ đồng thời nhận hỗ trợ từ bà Nguyễn Thị Hồng Vân, đại diện cơ quan văn hóa tại Phú Thọ, để đảm bảo tính xác thực của chặng Giao duyên, kể cả cách thể hiện sự lúng liếng, trao tình đôi nam nữ.
Một câu nói cho thấy tinh thần dự án: "Càng tìm hiểu, tôi càng thêm yêu và trân trọng những nét đẹp văn hóa của nước mình. Để rồi con thuyền của tôi lại tiếp tục lên đường, đi qua những vùng đất mới… để chất đầy thêm nhiều chất liệu truyền thống giàu bản sắc Việt Nam". Khi người trẻ chủ động đi tìm di sản, lắng nghe tiếng nói của những "báu vật sống" như nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch, rồi chuyển hóa trải nghiệm đó vào sản phẩm âm nhạc, họ không chỉ quảng bá di sản UNESCO mà còn làm mới cách người trẻ tiếp cận văn hóa dân gian – từ vị trí đồng sáng tạo, chứ không phải khán giả thụ động.
Tác động với khán giả trẻ và câu hỏi: ai sẽ kể tiếp câu chuyện di sản?
Các phản hồi bước đầu cho thấy khán giả trẻ không quay lưng với hát Xoan Phú Thộ, trái lại còn tò mò hơn về loại hình nghệ thuật dân gian này. Hai MV trong dự án Dân chơi dân ca gặp nhau ở điểm chung: dùng văn hóa như chiếc cầu nối để đưa một loại hình văn hóa lâu đời tiếp cận thế hệ Gen Z, từ âm nhạc, hình ảnh đến việc làm việc cùng nghệ nhân – những người đang trực tiếp trao truyền di sản. Người trẻ được đặt vào vị trí chủ động tìm hiểu, tiếp nhận và sáng tạo cùng giá trị truyền thống, thay vì bị "giáo dục" một chiều.
Trong bối cảnh di sản UNESCO thường được nhắc đến bằng những báo cáo bảo tồn khô khan, một MV như Thử lòng quân tử thể hiện lựa chọn khác: dùng ngôn ngữ pop-electronic, rap, MV thời thượng để kể chuyện hát Xoan, đình Hùng Lô, Giao duyên, múa mời rượu. Khi Thiên đường với người thương đạt 31 triệu lượt xem rồi Thử lòng quân tử nhanh chóng chạm mốc hàng trăm nghìn lượt xem, câu hỏi đặt ra không phải là "có nên" kết hợp âm nhạc truyền thống hiện đại hay không, mà là: có bao nhiêu nghệ sĩ tiếp theo dám đầu tư thời gian học hỏi như Phương Mỹ Chi, để mỗi sản phẩm pop trở thành một chương mới trong hành trình kể chuyện di sản Việt Nam.
