Khi pop Việt tìm đường quay về Đất Tổ
Phương Mỹ Chi hòa quyện hát Xoan Phú Thọ – một di sản văn hóa UNESCO của Việt Nam – vào ca khúc pop-electronic “Thử Lòng Quân Tử”, cho thấy hướng đi âm nhạc hiện đại có thể tôn trọng, gìn giữ và làm mới âm nhạc truyền thống Việt, đồng thời kéo khán giả trẻ đến gần hơn với di sản bằng một ngôn ngữ âm nhạc mà họ quen thuộc.
MV “Thử Lòng Quân Tử” tiếp nối mạch sáng tác mang đậm chất liệu văn hóa Việt mà Phương Mỹ Chi đã mở ra với “Thiên Đường Với Người Thương”, lần này lấy cảm hứng trực tiếp từ hát Xoan Phú Thọ – loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và đời sống cộng đồng vùng Đất Tổ. Sản phẩm nhanh chóng thu hút sự chú ý: sau 2 ngày phát hành, MV đạt khoảng 700.000 lượt xem trên YouTube, cho thấy công thức “pop + di sản” hoàn toàn có sức cạnh tranh trong dòng chảy nhạc đại chúng hiện nay. Nếu trước đây pop Việt thường vay mượn hình ảnh Âu – Mỹ, thì lần này, chính một di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại lại trở thành trung tâm thẩm mỹ.
Linh hồn chặng Giao duyên trong “Thử Lòng Quân Tử”
“Thử Lòng Quân Tử” không dừng ở việc dùng vài họa tiết truyền thống cho “đẹp mắt”; nó cắm rễ vào chặng Giao duyên của hát Xoan Phú Thọ – phần diễn xướng đối đáp nam nữ đầy ý nhị. Trên nền pop-electronic và rap, Phương Mỹ Chi và Rhyder dựng lại không khí hát đối “Xin Huê, Đố Huê” và “Bỏ Bộ”, nhưng thay lời và cấu trúc bằng ngôn ngữ hiện đại. Lựa chọn này táo bạo: Giao duyên vốn là không gian rất tinh tế, nếu xử lý hời hợt sẽ thành “trang trí” chứ không còn là âm nhạc truyền thống Việt.
MV đặt khái niệm truyền thống và hiện đại trong cùng một trường nhìn: phim trường dựng hình ảnh đình làng cổ, trang phục lấy cảm hứng từ nghệ nhân hát Xoan nhưng được cách tân, trong khi phần trình diễn nhảy của Phương Mỹ Chi lại mang màu sắc main dancer của pop. Một phát biểu có thể trích dẫn là: “Thử Lòng Quân Tử chính là hành trình tiếp theo của Phương Mỹ Chi đưa khán giả ‘ngược dòng’ Đất Tổ”. Tinh thần ngược dòng ấy là lời phủ nhận quan điểm cho rằng nhạc pop buộc phải rời xa cội nguồn mới có thể hiện đại.
Không chỉ hát Xoan: một chiến lược văn hóa dài hơi
Điều đáng nói là dự án này không phải “phi vụ một lần cho vui”, mà nằm trong lộ trình Dân Chơi Dân Ca – nơi mỗi ca khúc là một lát cắt của di sản vùng miền, từ Nam Bộ đến Bắc Bộ. Trước hát Xoan Phú Thọ, Phương Mỹ Chi đã thành công với “Thiên Đường Với Người Thương” – ca khúc khai thác văn hóa Khmer Nam Bộ, giúp cô nhận bằng khen của Ủy ban Nhân dân tỉnh Vĩnh Long vì đóng góp tuyên truyền, quảng bá văn hóa Khmer Nam Bộ thông qua âm nhạc. Đây là lần thứ hai cô đưa văn hóa truyền thống vào sáng tác một cách hệ thống, cho thấy một chiến lược chứ không phải trào lưu chớp nhoáng.
Sinh ra ở Nam Bộ, nổi tiếng từ những làn điệu dân ca miền Nam, nhưng Phương Mỹ Chi chọn “ngược dòng” ra Bắc, tiếp cận dân ca Quan họ, hát Xẩm, và giờ là hát Xoan – di sản văn hóa UNESCO. Cô chia sẻ: “Càng tìm hiểu, tôi càng thêm yêu và trân trọng những nét đẹp văn hóa của nước mình”. Đó không chỉ là cảm xúc cá nhân, mà là tuyên ngôn nghề nghiệp: âm nhạc của cô sẽ không đứng ngoài di sản, mà “nép mình” bên di sản để hiểu, tiếp nhận rồi sáng tạo cùng nó.
Di sản UNESCO và cách khán giả trẻ được kéo vào cuộc
Hát Xoan Phú Thọ được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, từng nằm trong danh sách cần bảo vệ khẩn cấp rồi được chuyển sang danh sách đại diện của nhân loại. Điều này nghĩa là mỗi lần di sản xuất hiện trong đời sống đương đại, trách nhiệm kép đặt lên nghệ sĩ: vừa giữ đúng tinh thần, vừa khiến nó sống được với thế hệ mới. Với “Thử Lòng Quân Tử”, ê-kíp đã tìm đến vùng đất Phú Thọ, học phong tục, tập quán, các điệu múa, nhạc cụ và cách thực hành hát Xoan. Đó là lựa chọn đáng khen: không “hư cấu” di sản từ tưởng tượng, mà bước thẳng vào không gian sống của nó.
Một số ý kiến trên mạng cho biết MV giúp họ hiểu thêm về hát Xoan và tò mò hơn về loại hình nghệ thuật dân gian này – một tín hiệu hiếm hoi khi video ca nhạc có khả năng giáo dục mềm. Các nghệ nhân, những người dành nhiều năm gắn bó với di sản, nhìn nhận sự quan tâm của nghệ sĩ trẻ như cơ hội để hát Xoan tiếp tục đến với nhóm khán giả mới. Trong bối cảnh nhiều di sản chỉ sống trong hội thảo và báo cáo, việc một ca khúc pop đạt hàng trăm nghìn lượt xem trong hai ngày lại chủ động mang nhãn “di sản” là thay đổi đáng kể.
Xu hướng mới: pop Việt bước chậm bên di sản
Từ góc nhìn rộng hơn, “Thử Lòng Quân Tử” cho thấy một mô hình khả thi: pop Việt không cần cắt đứt với truyền thống để được coi là hiện đại. Khi hội họa, kiến trúc đình làng, diễn xướng và thời trang gặp nhau trong một MV, khán giả trẻ không chỉ nghe nhạc, mà bước vào một không gian văn hóa thống nhất. Đây là câu trả lời cho lo lắng rằng di sản văn hóa UNESCO như hát Xoan sẽ “xa lạ” với thế hệ TikTok: vấn đề không nằm ở di sản, mà ở cách kể chuyện.
Từ Nam Bộ với dân ca và văn hóa Khmer, đến Bắc Bộ với hát Xoan Phú Thọ, Phương Mỹ Chi đang âm thầm vẽ lại bản đồ âm nhạc truyền thống Việt trong khung pop. Mỗi ca khúc trong Dân Chơi Dân Ca là một thử nghiệm, nhưng cùng hướng đến mục tiêu chung: đưa giá trị truyền thống đến gần khán giả trẻ yêu văn hóa. Nếu thêm nhiều nghệ sĩ pop dám đi con đường “bước chậm bên di sản” như vậy, tương lai của nhạc Việt có thể không phụ thuộc vào việc noi theo trào lưu quốc tế, mà ở việc kể lại câu chuyện của chính mình bằng ngôn ngữ hôm nay.
