Công nghệ vùng biên: Cơ hội thu hẹp khoảng cách, nếu dám thay đổi cách dạy
Chuyển đổi số giáo dục ở trường học miền núi là quá trình đưa công nghệ số, dữ liệu và các công cụ như AI dạy học vào quản lý, giảng dạy và học tập, nhằm giúp học sinh vùng biên, vùng sâu tiếp cận tri thức trực quan hơn, chủ động hơn, đồng thời giảm gánh nặng hành chính cho giáo viên và tăng kết nối giữa nhà trường với gia đình, cộng đồng.
Điểm đáng nói là công nghệ vùng biên không còn dừng ở vài phòng máy tính tượng trưng. Tại Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Yên Khương (Thanh Hóa), học sinh không chỉ nghe giảng và chép bài mà tiếp cận kiến thức qua hình ảnh, video, nền tảng tương tác, trò chơi học tập và hoạt động nhóm. Điều này đặc biệt quan trọng với học sinh dân tộc thiểu số, vốn gặp khó khăn khi tiếp thu bài nếu chỉ dựa vào chữ viết và lời giảng tiếng Việt. Ở đây, chuyển đổi số giáo dục là đổi cách dạy, không phải bày thêm thiết bị. Vấn đề không còn là “có công nghệ hay không”, mà là công nghệ có giúp học sinh hiểu bài, tự tin và chủ động hơn hay không.
Từ Yên Khương đến Mường Lát: Khi AI dạy học bước vào lớp dân tộc nội trú
Câu chuyện ở Yên Khương cho thấy một nguyên tắc: công nghệ phải phục vụ đổi mới phương pháp, không phải chạy theo phong trào. Giáo viên ở đây dần dùng học liệu số, hình ảnh, video, nền tảng tương tác; một số bắt đầu dùng AI để hỗ trợ soạn bài, thiết kế câu hỏi, nhiệm vụ học tập và đánh giá. Nhờ đó, học sinh có nhiều cơ hội quan sát, trao đổi, trả lời, làm việc nhóm và tham gia trực tiếp vào bài học. Với các em dân tộc thiểu số, bài học có hình, âm thanh, tình huống trực quan giúp kiến thức dễ hình dung và ghi nhớ hơn, giảm áp lực ngôn ngữ.
Ở Trường PTDTNT THCS Mường Lát, chuyển đổi số giáo dục được đẩy xa hơn: nhà trường số hóa sổ điểm, học bạ, lịch báo giảng, sổ đầu bài và đặt mục tiêu 100% giáo viên dùng thành thạo hồ sơ điện tử. Đáng chú ý, trường đã bước đầu thử nghiệm AI dạy học trong một số tiết Toán và Ngữ văn. Đây không chỉ là chuyện công nghệ “cho có”, mà gắn với Nghị quyết 57-NQ/TW và phong trào “Bình dân học vụ số”, coi kỹ năng số là một phần nhiệm vụ chính trị của ngành giáo dục miền núi.
Quản lý số ở trường học miền núi: Khi dữ liệu trở thành “trợ lý nội trú”
Một thay đổi ít được nói đến nhưng có tác động rất thực tế là chuyển đổi số trong quản lý. Ở Mường Lát, 100% hồ sơ chuyên môn đã được số hóa; điểm danh điện tử hai buổi mỗi ngày; dữ liệu và quy trình quản lý học sinh nội trú được số hóa cho toàn bộ học sinh. Với một trường dân tộc nội trú, nơi quản lý sĩ số, giờ giấc, sinh hoạt là áp lực lớn, dữ liệu số trở thành “trợ lý” giúp nhà trường theo dõi, chăm sóc học sinh sát hơn, thay vì chỉ dựa vào sổ sách giấy và trí nhớ giáo viên.
Chuyển đổi số giáo dục còn mở thêm kênh kết nối với gia đình. Tỷ lệ cha mẹ học sinh ở Mường Lát kết nối các kênh thông tin số như ThanhHoaS, Zalo đạt 95%. Phụ huynh có thêm kênh theo dõi quá trình học tập, rèn luyện của con, trong khi nhà trường dùng nhóm Zalo để trao đổi chuyên môn, công khai thực đơn và bữa ăn hằng ngày của học sinh nội trú. Ở tầm hệ thống, ngành giáo dục đang triển khai mạnh cơ sở dữ liệu ngành, phần mềm quản lý trường, sổ điểm điện tử, học bạ số, văn bằng số. Câu hỏi không còn là “có nên số hóa”, mà là “số hóa để làm gì, ai dùng và dùng đến đâu”.
Những điểm nghẽn dai dẳng: Hạ tầng, thiết bị, nhân lực và khoảng cách số phụ huynh
Dù công nghệ vùng biên đang mở rộng cơ hội học tập, các điểm nghẽn ở trường học miền núi vẫn rất rõ. Ở Yên Khương, thiết bị chưa đáp ứng đủ nhu cầu, đường truyền internet vùng biên lúc ổn lúc mất, ảnh hưởng trực tiếp đến các tiết học dùng nền tảng trực tuyến. Tại nhiều trường miền núi khác, hạ tầng chưa đồng bộ, thiết bị hạn chế và xuống cấp, đường truyền chập chờn, thiếu nhân lực công nghệ là những thách thức lớn trong ứng dụng công nghệ số. Không ít nơi địa hình rộng, dân cư phân tán, kinh tế khó khăn khiến việc triển khai giải pháp công nghệ khó đi vào chiều sâu.
Ngay cả ở Mường Lát – một điểm sáng về chuyển đổi số giáo dục – báo cáo nhà trường cũng thẳng thắn chỉ ra: nhận thức về chuyển đổi số của một bộ phận cán bộ, giáo viên chưa đồng đều; thiếu mô hình hiệu quả; triển khai AI dạy học còn thiếu chuẩn hóa; đường truyền internet tại một số thôn, bản chưa ổn định; một bộ phận phụ huynh dân tộc thiểu số gặp khó khi tiếp cận ứng dụng số. Nói cách khác, công nghệ đã vào lớp, nhưng chưa vào được mọi bản làng và mọi gia đình. Nếu không xử lý những điểm nghẽn này, chuyển đổi số dễ dừng ở vài mô hình đẹp trên báo cáo.
Đi tiếp như thế nào: Đừng để công nghệ chỉ là phong trào ở vùng khó
Điều tích cực là các trường vùng biên không đứng yên. Yên Khương lên kế hoạch tiếp tục nâng cấp băng thông, phủ internet và Wi-Fi tới lớp học, phòng chức năng, khu nội trú, đồng thời tăng số máy tính cho học sinh thực hành. Mường Lát đặt mục tiêu đến năm 2026 có 90% giáo viên ứng dụng công nghệ trong bài giảng, tăng 35% so với năm 2025, và 100% cán bộ, giáo viên, nhân viên hoàn thành khóa “Bình dân học vụ số”. Định hướng năm học 2026–2027 là mở rộng AI dạy học sang nhiều môn, xây dựng tài liệu hướng dẫn dùng AI phù hợp với học sinh dân tộc và nâng cao kỹ năng công nghệ cho giáo viên.
Ở tầm chính sách, ưu tiên hiện nay phải là hoàn thiện hạ tầng viễn thông, từng bước xóa các “vùng lõm” sóng và internet tại điểm trường lẻ vùng cao, đồng thời thường xuyên đào tạo giáo viên về công nghệ thông tin, AI và thiết kế bài học phù hợp với học sinh dân tộc thiểu số. Nếu coi chuyển đổi số giáo dục là chiến lược lâu dài chứ không phải phong trào ngắn hạn, chúng ta cần đầu tư bền bỉ vào ba trụ cột: hạ tầng ổn định, đội ngũ tự tin dùng công nghệ, và mô hình AI dạy học được kiểm chứng. Khi đó, lớp học vùng biên không chỉ “có máy tính”, mà thực sự trở thành nơi học sinh miền núi được tiếp cận tri thức bình đẳng hơn.
