Chuyển đổi số trường học: Cơ hội mở rộng tri thức nhưng không tự nhiên mà đến
Chuyển đổi số trường học là quá trình đưa dữ liệu, quy trình quản lý, phương pháp dạy học và hoạt động giáo dục lên môi trường số, nhằm giảm việc thủ công, tăng khả năng tiếp cận tri thức và cá nhân hóa việc học cho học sinh ở mọi vùng, đặc biệt là miền núi vùng quê.
Ở nhiều trường miền núi, ứng dụng công nghệ số đang từng bước thay đổi phương pháp dạy và học, mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho học sinh. Hệ thống cơ sở dữ liệu ngành, phần mềm quản lý nhà trường, sổ điểm điện tử, học bạ số, văn bằng số giúp giảm khối lượng giấy tờ, đồng thời tạo thêm kênh để phụ huynh theo dõi quá trình học tập, rèn luyện của con em mình. Giáo viên không còn bị “trói” vào sách giáo khoa mà có thể khai thác kho học liệu điện tử, hình ảnh, video, bản đồ số, thậm chí dùng AI để xây dựng giáo án, thiết kế câu hỏi và tình huống học tập phù hợp từng nhóm học sinh.
Nhưng nếu chỉ kể câu chuyện thành công, chúng ta sẽ bỏ qua một thực tế: khoảng cách số giữa đô thị và miền núi vùng quê vẫn rất rõ ràng, và nhiều nơi chuyển đổi số mới dừng ở bề mặt. Câu hỏi cần đặt ra không phải “có làm hay không”, mà là “làm đến đâu, có chạm được vào lớp học vùng sâu hay không”.
Những điểm nghẽn công nghệ: Hạ tầng yếu, thiết bị xuống cấp, nhân lực thiếu
Nếu coi chuyển đổi số trường học là con đường bắt buộc phải đi, thì hạ tầng và nhân lực chính là những đoạn dốc khiến trường miền núi vùng quê dễ hụt hơi. Từ hạ tầng chưa đồng bộ, thiết bị hạn chế và xuống cấp, đường truyền chập chờn, thiếu hụt nhân lực công nghệ… là những thách thức rõ ràng trong ứng dụng công nghệ số tại các trường học miền núi. Đây không phải là những “lỗi kỹ thuật nhỏ”, mà là điểm nghẽn công nghệ đủ sức kéo lùi cả một chiến lược dạy học số hóa.
Thực tế, nhiều trường dù được trang bị phòng máy, phòng đa chức năng, ti vi hỗ trợ dạy học nhưng sau một thời gian sử dụng, thiết bị hư hỏng do điều kiện thời tiết nóng ẩm, trong khi kinh phí sửa chữa, bảo trì gần như không có. Lý do sâu xa hơn nằm ở cơ sở hạ tầng giáo dục: hệ thống điện, đường truyền internet không ổn định, nhiều điểm trường lẻ vẫn nằm trong “vùng lõm” sóng, khiến mọi nỗ lực dạy học số hóa bị gián đoạn.
Thiếu nhân lực công nghệ thông tin được xem là “điểm nghẽn” quan trọng tại các trường miền núi. Một vài giáo viên tin học phải kiêm luôn quản trị hệ thống, hỗ trợ đồng nghiệp, xử lý lỗi dữ liệu, trong khi bản thân họ cũng cần thời gian đứng lớp. Khi hạ tầng yếu, thiết bị xuống cấp, nhân lực mỏng, việc yêu cầu giáo viên vùng cao “chạy” kịp với các mô hình chuyển đổi số ở đô thị là điều thiếu công bằng.
Từ học bạ số đến phần mềm thi đua: Đổi mới bắt đầu từ việc hằng ngày
Một trong những ngộ nhận phổ biến là coi chuyển đổi số như một dự án hoành tráng, trong khi cốt lõi lại nằm ở những việc nhỏ lặp đi lặp lại mỗi ngày. Tại một trường THCS và THPT vùng quê, khi lần đầu triển khai học bạ số trên diện rộng, trên 99% học bạ đã được ban hành nhờ sự phối hợp giữa Ban Giám hiệu, giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn và người phụ trách dữ liệu. Đây là con số cho thấy nếu tổ chức tốt, dạy học số hóa hoàn toàn có thể đi vào nề nếp ngay cả ở nơi cơ sở vật chất còn hạn chế.
Năm học 2026 - 2027, việc số hóa tiếp tục mở rộng với sổ đầu bài, giáo án và sổ chủ nhiệm. Nhưng quá trình này không hề “êm ái”: khi mới dùng sổ đầu bài số, một số giáo viên chưa quen giao diện, thao tác nên từng đề nghị quay lại sổ giấy. Câu chuyện này cho thấy chuyển đổi số không chỉ là thay sổ giấy bằng màn hình mà còn đòi hỏi thay đổi thói quen, cách làm việc và tinh thần học hỏi.
Từ những trăn trở về việc đánh giá rèn luyện học sinh, một giáo viên tin học đã xây dựng hai công cụ: phần mềm Tổng kết thi đua giữa các lớp và phần mềm Quản lý, đánh giá và xếp loại rèn luyện học sinh. Các phần mềm này giúp ghi nhận, tổng hợp dữ liệu theo tuần, tháng, học kỳ, xuất báo cáo, giảm thao tác thủ công và hỗ trợ giáo viên quản lý nề nếp học sinh. Sau khi triển khai, phần mềm Tổng kết thi đua được 30/30 lớp sử dụng, còn phần mềm quản lý rèn luyện có 27/30 lớp đăng ký ngay trong năm đầu. Đây là minh chứng rằng sáng kiến số chỉ có ý nghĩa khi giải quyết được việc hằng ngày của giáo viên và học sinh.
Chuyển đổi số không chỉ nằm trong máy tính: Câu chuyện quản lý và giáo dục con người
Nếu chỉ chăm chăm mua thiết bị, cài phần mềm mà không thay đổi cách quản lý, dạy học và tổ chức hoạt động giáo dục, chuyển đổi số trường học sẽ biến thành phong trào ngắn hạn. Những năm gần đây, chuyển đổi số được lãnh đạo nhiều trường quan tâm, gắn với yêu cầu nâng cao kiến thức số và khuyến khích sáng kiến cải tiến công việc. Nhưng bản thân người trong cuộc đã chỉ ra: chuyển đổi số trong trường học phải hướng đến mục tiêu giáo dục con người, dữ liệu chỉ là công cụ hỗ trợ chứ không thay thế nhận xét sư phạm.
Ở góc độ quản lý, việc đưa học bạ, sổ đầu bài, giáo án, sổ chủ nhiệm lên môi trường số chỉ là bước khởi đầu. Quan trọng hơn là cách nhà trường tổ chức kiểm tra dữ liệu, phân công trách nhiệm, xử lý lỗi, lắng nghe phản hồi và điều chỉnh quy trình. Tại một trường vùng quê, lãnh đạo không chỉ dừng ở việc “ra chủ trương” mà còn tạo điều kiện để giáo viên giới thiệu sản phẩm, triển khai thử nghiệm, tiếp nhận phản hồi và hoàn thiện. Cách làm này đòi hỏi sự kiên trì của lãnh đạo, chủ động của người thực hiện và trách nhiệm chung của tập thể.
Ở lớp học, dạy học số hóa chỉ có ý nghĩa khi giúp học sinh tiếp cận bài giảng trực quan, hình ảnh, video mô phỏng, thay vì biến giờ học thành buổi “trình chiếu slide” khô khan. Khi giáo viên dùng AI để thiết kế câu hỏi, tạo tình huống học tập phù hợp từng nhóm học sinh, họ đang dịch chuyển từ dạy cùng một bài cho mọi em sang dạy theo nhu cầu khác nhau. Đó mới là tinh thần đổi mới mà chuyển đổi số cần hướng tới.
Vượt rào cản miền núi vùng quê: Cần một chiến lược hỗ trợ toàn diện
Điểm chung của nhiều trường miền núi vùng quê là nỗ lực nội bộ đã đến ngưỡng, nhưng nếu thiếu sự hỗ trợ từ bên ngoài, chuyển đổi số khó đi xa. Khi cơ sở hạ tầng giáo dục còn yếu, việc yêu cầu trường tự lo mọi thứ là điều phi thực tế. Điều cần thiết lúc này là một chiến lược hỗ trợ toàn diện, thay vì những dự án rời rạc theo phong trào.
Ưu tiên trước hết là hoàn thiện hạ tầng viễn thông, từng bước xóa các “vùng lõm” về sóng và internet tại điểm trường lẻ vùng cao. Song hành với đó là đào tạo thường xuyên cho giáo viên về công nghệ thông tin, AI và phương pháp thiết kế bài học phù hợp với học sinh dân tộc thiểu số. Đây không chỉ là chuyện “dạy dùng phần mềm”, mà là bồi dưỡng năng lực dạy học số hóa gắn với bối cảnh văn hóa, ngôn ngữ của địa phương.
Một hướng đi quan trọng khác là đẩy mạnh xã hội hóa, huy động doanh nghiệp, tổ chức xã hội hỗ trợ thiết bị như máy tính bảng, laptop để xây dựng các góc học tập số cho học sinh khó khăn vùng cao. Tuy nhiên, thiết bị chỉ là một phần của bài toán. Nếu không có cơ chế bảo trì, không có người phụ trách công nghệ tại chỗ, mọi khoản đầu tư dễ rơi vào vòng lặp “mua – hỏng – bỏ”. Kết luận cần rút ra là: chuyển đổi số ở miền núi vùng quê phải được nhìn như một quá trình lâu dài, trong đó Nhà nước, nhà trường, giáo viên, phụ huynh và cộng đồng cùng chia sẻ trách nhiệm, thay vì trông chờ vào vài dự án ngắn hạn.
