Bỏ một thủ tục, không bỏ giám sát
Nghiệm thu PCCC là khâu kiểm tra việc tuân thủ yêu cầu phòng cháy, chữa cháy đối với công trình sau khi xây dựng; đề xuất mới bỏ bước kiểm tra nghiệm thu trước của cơ quan chức năng và chuyển trọng tâm sang hậu kiểm, thanh tra định kỳ. Sáng 26/10, Bộ trưởng Công an Lương Tam Quang trình Quốc hội dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật liên quan, trong đó có Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ. Điểm đáng chú ý không phải là giảm chuẩn an toàn, mà là thay đổi cách Nhà nước xác minh việc đáp ứng chuẩn đó. Nếu trách nhiệm được đặt rõ vào chủ đầu tư, chủ sở hữu công trình và chủ phương tiện, bỏ một lần kiểm tra hành chính có thể giảm chờ đợi mà không đồng nghĩa với nới lỏng yêu cầu. Nhưng hiệu quả của mô hình mới sẽ phụ thuộc vào chất lượng hậu kiểm và khả năng phát hiện vi phạm sau khi công trình đi vào sử dụng.
Vì sao bỏ bước kiểm tra nghiệm thu trước?
Theo Bộ trưởng Lương Tam Quang, việc thẩm định thiết kế đã diễn ra trước khi xây dựng; vì vậy, kiểm tra lại toàn bộ khi công trình hoàn thành có thể tạo thêm một tầng thủ tục, trong khi lực lượng Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ không đủ chuyên môn để thẩm định lại thiết kế của chuyên gia, nhất là với công trình phức tạp. Ông khẳng định bỏ thủ tục không làm giảm hiệu quả hay trách nhiệm của cơ quan chức năng, mà nhằm đơn giản hóa hành chính. Lập luận này có cơ sở nếu thẩm định thiết kế thực sự được thực hiện nghiêm và chủ đầu tư chịu trách nhiệm về việc thi công đúng hồ sơ. Dự thảo luật PCCC sửa đổi 12 điều của Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ; thay đổi vì thế nằm trong một đợt điều chỉnh rộng hơn, hướng tới giảm thủ tục cho người dân và doanh nghiệp.
Thời điểm đề xuất cũng không tách rời lộ trình chính sách: Chính phủ đã ban hành nghị định bãi bỏ thủ tục kiểm tra nghiệm thu này từ ngày 1/7/2026. Đưa thay đổi vào luật giúp quy định được hoàn thiện ở cấp lập pháp, nhưng chuyển sang hậu kiểm không thể chỉ là thay tên thủ tục. Cơ quan quản lý cần có cách xác định công trình nào cần kiểm tra trước, theo dõi việc khắc phục ra sao và xử lý thế nào khi phát hiện sai lệch.
Hậu kiểm PCCC sẽ dựa vào đâu?
Theo đề xuất, hậu kiểm PCCC sẽ kết hợp với kiểm tra định kỳ, đồng thời xác minh việc tuân thủ quy định về thẩm định thiết kế và nghiệm thu mà chủ đầu tư, chủ sở hữu công trình hoặc chủ phương tiện có trách nhiệm thực hiện. Nói cách khác, cơ quan chức năng không còn đứng ở cuối quy trình để xác nhận trước khi công trình được đưa vào sử dụng; thay vào đó, họ kiểm tra việc chấp hành quy định trong hoạt động thanh tra, kiểm tra. Cơ quan thẩm tra đề nghị bổ sung cơ chế hậu kiểm, chia sẻ dữ liệu điện tử và quản lý theo mức độ rủi ro, đồng thời phân loại công trình theo nguy cơ cháy, nổ; Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại cũng đề xuất tăng cường kiểm tra thường xuyên lẫn đột xuất sau khi công trình, cơ sở đi vào hoạt động. Đây là những mắt xích cần thiết: hậu kiểm chỉ đáng tin khi thông tin liền mạch và mức độ giám sát tương xứng với rủi ro.
Trách nhiệm chuyển về chủ đầu tư
Khi bỏ bước kiểm tra nghiệm thu trước, trách nhiệm của chủ đầu tư và chủ sở hữu trở nên thiết thực hơn: họ phải bảo đảm công trình tuân thủ yêu cầu đã được thẩm định, đồng thời duy trì điều kiện an toàn PCCC trong quá trình sử dụng. Vì thế, kiểm tra phòng cháy sau khi công trình vận hành cần hướng tới xác minh thực chất, không chỉ rà soát hồ sơ. Bộ trưởng Công an nhấn mạnh thay đổi này không làm giảm trách nhiệm của cơ quan liên quan; tuy nhiên, cam kết đó chỉ có sức thuyết phục nếu lực lượng kiểm tra đủ khả năng phát hiện vi phạm và yêu cầu khắc phục kịp thời. Dự thảo còn đề xuất bỏ thủ tục cấp phép trước lưu thông đối với phương tiện, thiết bị và vật liệu PCCC, cứu nạn, cứu hộ, chuyển sang quản lý theo pháp luật về chất lượng sản phẩm, hàng hóa. Kết luận, cải cách có thể giảm gánh nặng hành chính, nhưng an toàn chỉ được giữ vững khi hậu kiểm nghiêm, có trọng tâm và gắn trách nhiệm rõ ràng.
