Trục kinh tế biển: lời giải mới cho bài toán không gian siêu đô thị
Trục kinh tế biển của TP.HCM là chiến lược tổ chức lại không gian phát triển đô thị quanh hệ thống cảng biển, logistics và các cực động lực, nhằm gắn khu vực sản xuất, trung tâm tài chính – quản trị, đô thị biển và mạng lưới hạ tầng giao thông đô thị thành một cấu trúc liên kết đa phương thức hướng ra thị trường quốc tế. Quan điểm tái định hình phát triển đô thị TP.HCM theo trục kinh tế biển xuất phát từ thực tế siêu đô thị đã mở rộng, không gian kinh tế không còn tập trung quanh lõi trung tâm, và vùng cửa ngõ biển phía Nam nổi lên như lợi thế cạnh tranh hiếm có. Nếu không kịp thời tổ chức lại không gian, thành phố sẽ tự đánh mất tiềm năng trở thành siêu đô thị tầm quốc tế với khả năng cạnh tranh khu vực.
Ngày 30/9, tại hội thảo về “tái định hình siêu đô thị TP.HCM” giai đoạn 2030-2035, các kiến trúc sư và chuyên gia kinh tế đã thẳng thắn chỉ ra yêu cầu phải xây lại tư duy không gian đô thị, từ quy hoạch đến hạ tầng và kinh tế biển. Họ không nói về vài dự án đơn lẻ, mà là về một cuộc tái cấu trúc tổng thể: 5 cực động lực, 5 trung tâm vệ tinh và hệ thống liên kết đa phương thức đặt trục kinh tế biển vào đúng vai trò xương sống của tăng trưởng mới. Điều đáng bàn không phải là liệu TP.HCM có nên tiến ra biển, mà là tiến ra bằng cách nào để không lặp lại mô hình dàn trải, thiếu kết nối như trước đây.
Từ đô thị hướng tâm sang cấu trúc đa cực gắn biển và logistics
TP.HCM đang bước vào giai đoạn phát triển khác hẳn khi không gian kinh tế không còn xoay quanh khu vực lõi truyền thống. Việc sáp nhập và mở rộng địa giới kéo theo sự hình thành nhiều cực phát triển với chức năng khác nhau: từ lõi tài chính – quản trị, cực đổi mới sáng tạo đến đô thị y tế – giáo dục phía Tây, thủ phủ công nghiệp – logistics phía Bắc và cực cảng biển, năng lượng, khu thương mại tự do phía Nam. Đây là cơ hội hiếm có để phá vỡ mô hình đô thị “hướng tâm” đã gây quá tải hạ tầng, ùn tắc và bất bình đẳng không gian trong nhiều năm.
Điểm mấu chốt là các cực này không thể được xem như những “đảo phát triển” biệt lập. Giá trị của cấu trúc đa cực nằm ở mạng lưới kết nối Bắc – Nam, Đông – Tây, kết nối sản xuất – phân phối và liên kết hạ tầng đô thị đa tầng từ ngầm đến trên cao. Khi hệ thống cảng logistics Sài Gòn và cụm cảng nước sâu, cảng trung chuyển quốc tế trở thành một trong những trục chính, bài toán không chỉ là tăng công suất cảng mà là tái tổ chức lại cách hàng hóa, con người và dịch vụ dịch chuyển trong toàn bộ không gian đô thị mới. Nếu vẫn giữ tư duy từng địa bàn mạnh ai nấy làm, trục kinh tế biển sẽ bị khóa lại bởi chính sự thiếu phối hợp trong kết nối vùng Đông Nam Bộ.
Cửa ngõ biển và thách thức tái cấu trúc quan hệ trung tâm – công nghiệp – logistics
Mở rộng không gian phát triển từ cửa ngõ biển là bước đi không thể đảo ngược, nhưng nó cũng đặt TP.HCM trước một bài toán khó: phải tổ chức lại quan hệ giữa trung tâm, khu công nghiệp, hệ thống cảng logistics Sài Gòn và hạ tầng giao thông đô thị. Hiện 60% quỹ đất khu công nghiệp của thành phố nằm cách các cửa ngõ cảng nước sâu trên 50 km, theo phân tích của ông Nguyễn Đỗ Dũng. Con số này là lời nhắc rằng nếu không thiết kế lại hành lang logistics đa phương thức ở quy mô vùng, hàng hóa sẽ tiếp tục di chuyển lòng vòng, lãng phí thời gian và chi phí, làm suy yếu lợi thế của trục kinh tế biển ngay từ bên trong.
Trong cấu trúc mới, khu vực phía Nam với cụm cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải, cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ cùng đô thị biển và logistics được xem là lợi thế đặc biệt. Nhưng lợi thế chỉ là điều kiện ban đầu; giá trị thật chỉ xuất hiện khi hình thành hệ sinh thái dịch vụ quanh cảng: khu công nghiệp gần nguồn hàng, trung tâm phân phối, dịch vụ giá trị gia tăng và mạng lưới vận tải thủy nội địa, đường sắt, đường bộ, hàng không kết nối mạch lạc. Nếu cảng biển vẫn chỉ là “điểm đến” cuối cùng của contêner, thay vì “nút giao” trong mạng lưới sản xuất – phân phối vùng Đông Nam Bộ, TP.HCM sẽ khó vươn lên thành trung tâm kinh tế biển tầm khu vực.
Hạ tầng giao thông đa tầng và liên kết vùng Đông Nam Bộ: điều kiện để thành siêu đô thị
Để chiến lược trục kinh tế biển không chỉ nằm trên giấy, TP.HCM buộc phải đầu tư cho hạ tầng giao thông đô thị theo cách khác trước: đa phương thức, đa tầng và gắn chặt với kết nối vùng Đông Nam Bộ. Các chuyên gia nhấn mạnh nhu cầu hình thành hệ thống chiến lược gồm cao tốc, đường bộ, đường sắt, đường thủy, hàng không, cùng hạ tầng số để liên kết ba cực lớn: đô thị công nghiệp phía Bắc, đô thị trung tâm và đô thị biển Cần Giờ – Bà Rịa – Vũng Tàu, đồng thời kết nối với Đồng Nai. Việc mất 20 năm để hoàn thành một tuyến metro nhưng chỉ có vài năm để phát triển chín tuyến khác là cảnh báo rõ ràng: không thể trì hoãn cuộc đổi mới về tư duy hạ tầng thêm nữa.
Liên kết Bắc – Nam phải gắn kinh tế lục địa với kinh tế biển và kinh tế biên mậu; liên kết Đông – Tây phải biến Đồng bằng sông Cửu Long thành “hậu phương nông sản” của các cảng quốc tế; liên kết sản xuất – phân phối phải đưa chuỗi công nghiệp bám sát các tuyến vành đai, cao tốc và luồng thủy nội địa. Bên cạnh đó, tổ chức hạ tầng đô thị đa tầng – từ không gian ngầm, mặt đất đến trên cao – kết hợp với quản trị bằng dữ liệu và hạ tầng số không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là điều kiện để điều phối hiệu quả dòng người và hàng hóa. Nếu bỏ qua tầng quản trị này, trục kinh tế biển khó có thể vận hành như một hệ thống, và TP.HCM sẽ tiếp tục “chạy theo” hạ tầng thay vì dùng hạ tầng dẫn dắt phát triển.
Kinh tế biển như mắt xích trung tâm trong siêu đô thị cạnh tranh khu vực
Ở chiều tích cực, chiến lược định hình phát triển đô thị TP.HCM theo trục kinh tế biển đang mở ra cơ hội xây dựng một siêu đô thị tầm quốc tế, nơi trung tâm tài chính, khu công nghiệp, cực đổi mới sáng tạo và cảng biển bổ trợ cho nhau trong một mạng lưới thống nhất. Khi đó, kinh tế biển không chỉ là cực phát triển ở phía Nam, mà trở thành mắt xích trong toàn bộ cấu trúc, kết nối sản xuất với thị trường quốc tế và mở rộng dư địa tăng trưởng. Doanh nghiệp trong lĩnh vực kiến trúc, xây dựng, logistics và công nghiệp nếu chủ động tham gia vào quá trình này sẽ không chỉ hưởng lợi từ các siêu dự án, mà còn góp phần định hình bản sắc của một đô thị hiện đại, bền vững và giàu bản sắc.
Tuy vậy, cơ hội luôn đi kèm thách thức. Rủi ro lớn nhất là chiến lược chỉ dừng ở các khẩu hiệu “đa trung tâm”, “liên kết vùng” mà không có các quyết định cứng về quy hoạch, ưu tiên đầu tư và phân vai giữa TP.HCM với các địa phương lân cận. Trong dài hạn, thành công của trục kinh tế biển sẽ không được đo bằng số lượng dự án hạ tầng hay tốc độ mở rộng diện xây dựng, mà bằng khả năng hình thành cấu trúc trong đó các cực phát triển cùng chia sẻ lợi ích và trách nhiệm. Nếu TP.HCM dám đi đến tận cùng logic đó – tái phân bố không gian, tái cấu trúc chuỗi giá trị và tái tổ chức quản trị đô thị – thì trục kinh tế biển sẽ là nền tảng để thành phố cạnh tranh sòng phẳng với các siêu đô thị trong khu vực.
